Sophocles

Sophocles werd rond 497 v.Chr. geboren in Kolonos, een dorp vlak buiten de muren van Athene dat hij later tot decor van zijn laatste stuk zou maken. Zijn vader, Sophillos, was een welgestelde ambachtsman of wapenfabrikant, en de jongen kreeg de beste opleiding in muziek en gymnastiek die Athene te bieden had. Volgens antieke biografen werd hij als knappe zestienjarige gekozen om het jongenskoor te leiden dat de Griekse overwinning bij Salamis in 480 v.Chr. vierde.

In 468 v.Chr. deed hij voor het eerst mee aan de toneelwedstrijd van de Grote Dionysia en versloeg hij de grote Aischylos. Vanaf dat moment won hij ongeveer twintig keer op de Dionysia, plus nog enkele keren op het kleinere Lenaia-feest, en naar verluidt eindigde hij nooit als laatste. Anders dan Euripides was hij ook een publiek figuur: in 443/2 was hij een van de schatmeesters van de Delisch-Attische Zeebond, in 441/0 werd hij naast Perikles tot strateeg gekozen tijdens de oorlog tegen Samos, en na de Siciliaanse ramp van 413 zat hij in het noodcomité dat de stad bestuurde. Hij was ook priester van een genezingscultus, en volgens de overlevering vereerden de Atheners hem na zijn dood als heros onder de naam Dexion.

Hij werd ongeveer negentig, maakte bijna de hele Peloponnesische Oorlog mee en stierf in 406 v.Chr., een paar maanden na Euripides. De komediedichter Phrynichos schreef dat hij gezegend was: een lang leven, veel mooie stukken en een dood zonder lijden.

Van de ongeveer 120 stukken zijn zeven tragedies volledig bewaard: Αίας (Ajax), Αντιγόνη (Antigone, ca. 441 v.Chr.), Τραχίνιαι (De vrouwen van Trachis), Οιδίπους Τύραννος (Koning Oedipus, ca. 429 v.Chr.), Ηλέκτρα (Elektra), Φιλοκτήτης (Philoktetes, 409 v.Chr.) en Οιδίπους επί Κολωνώ (Oedipus in Kolonos, opgevoerd in 401 v.Chr., na zijn dood). Een groot deel van een saterspel, Ιχνευταί (De speurhonden), dook in 1912 op een papyrus in Egypte op.

Antigone begraaft haar broer tegen het bevel van de koning in en kiest de dood boven gehoorzaamheid; haar botsing met Kreon is het oudste en helderste drama over geweten tegenover de staat. Koning Oedipus toont een slimme heerser die een misdaad onderzoekt en ontdekt dat hij zelf de dader is: Aristoteles zag het als de modeltragedie, en Freud leende de naam voor het oedipuscomplex. Elektra wacht jarenlang om haar vader te wreken, Philoktetes is een gewonde man die op een eiland is achtergelaten en die de Grieken weer nodig hebben, en Oedipus in Kolonos laat de blinde oude koning rust vinden in Sophocles' eigen dorp.

Aristoteles schrijft Sophocles de invoering van een derde acteur op het toneel en van beschilderde decors toe; hij breidde ook het koor uit van twaalf naar vijftien leden. Zijn helden zijn koppige, eenzame mensen die weigeren te buigen, en zijn plots zijn zo strak gebouwd dat elke scène de spanning verder opdraait. Het beroemde koorlied uit Antigone, «Πολλὰ τὰ δεινὰ κοὐδὲν ἀνθρώπου δεινότερον πέλει» (Veel is er wonderbaarlijk, maar niets is wonderbaarlijker dan de mens), is de hymne van de antieke wereld aan het menselijk verstand en zijn grenzen.

Antigone is verplichte stof in het tweede jaar van het Griekse Lyceum, dus elke Griekse volwassene heeft de ruzie tussen Kreon en Antigone regel voor regel vertaald; de Οιδίπους Τύραννος (Koning Oedipus) wordt aan de universiteit bestudeerd. Elke zomer brengt het Athene-Epidaurus-festival Sophocles in het antieke theater van Epidaurus, en Antigone of Oedipus daar onder de sterren zien is een overgangsritueel. De term «οιδιπόδειο σύμπλεγμα» (oedipuscomplex) hoort bij het alledaagse Grieks, en Antigone, Elektra en Ismene zijn nog altijd gangbare meisjesnamen. Straten met de naam Σοφοκλέους (van Sophocles) zijn er in het centrum van Athene en in de meeste Griekse steden. Moderne regisseurs, van Dimitris Rontiris in de jaren dertig tot Theodoros Terzopoulos vandaag, hebben hun reputatie op zijn stukken gebouwd.

• Zijn eerste deelname aan de wedstrijd, in 468 v.Chr., versloeg Aischylos; het verhaal gaat dat de strateeg Kimon en zijn collega's gevraagd werden te jureren in plaats van de gewone jury.
• Hij werd in 441/0 v.Chr. tot strateeg gekozen, naar verluidt omdat de Atheners zo verrukt waren van Antigone.
• Volgens Cicero las de oude dichter, toen zijn zoon hem voor de rechter van seniliteit beschuldigde, de rechters een koorlied uit Oedipus in Kolonos voor en werd hij meteen vrijgesproken.
• Van zijn ongeveer 120 stukken kennen we er 113 bij titel, maar slechts zeven hebben ons volledig bereikt.