Σοφοκλής

Ο Σοφοκλής γεννήθηκε γύρω στο 497 π.Χ. στον Κολωνό, ένα χωριό λίγο έξω από τα τείχη της Αθήνας, που αργότερα θα έκανε σκηνικό του τελευταίου του έργου. Ο πατέρας του, ο Σόφιλλος, ήταν εύπορος τεχνίτης ή κατασκευαστής όπλων, και το παιδί πήρε την καλύτερη μόρφωση που μπορούσε να προσφέρει η Αθήνα στη μουσική και στη γυμναστική. Σύμφωνα με τους αρχαίους βιογράφους, ως ωραίος δεκαεξάχρονος επιλέχθηκε να οδηγήσει τον χορό των αγοριών που γιόρτασε την ελληνική νίκη στη Σαλαμίνα το 480 π.Χ.

Το 468 π.Χ. πήρε μέρος για πρώτη φορά στον δραματικό αγώνα των Μεγάλων Διονυσίων και νίκησε τον μεγάλο Αισχύλο. Από τότε κέρδισε περίπου είκοσι φορές στα Διονύσια, και μερικές ακόμη στη μικρότερη γιορτή των Ληναίων, και λέγεται ότι δεν βγήκε ποτέ τελευταίος. Αντίθετα με τον Ευριπίδη, ήταν και δημόσιο πρόσωπο: το 443/2 υπηρέτησε ως ένας από τους ταμίες της Δηλιακής Συμμαχίας, το 441/0 εξελέγη στρατηγός μαζί με τον Περικλή στον πόλεμο κατά της Σάμου, και μετά τη σικελική καταστροφή του 413 συμμετείχε στην έκτακτη επιτροπή που κυβερνούσε την πόλη. Ήταν επίσης ιερέας μιας θεραπευτικής λατρείας, και η παράδοση λέει ότι μετά τον θάνατό του οι Αθηναίοι τον λάτρευαν ως ήρωα με το όνομα Δεξίων.

Έζησε περίπου ενενήντα χρόνια, σχεδόν σε όλη τη διάρκεια του Πελοποννησιακού Πολέμου, και πέθανε το 406 π.Χ., λίγους μήνες μετά τον Ευριπίδη. Ο κωμικός ποιητής Φρύνιχος έγραψε ότι ήταν ευτυχισμένος: μακρά ζωή, πολλά ωραία έργα και θάνατος χωρίς πόνο.

Από περίπου 120 έργα, σώζονται ολόκληρες επτά τραγωδίες: Αίας, Αντιγόνη (π. 441 π.Χ.), Τραχίνιαι, Οιδίπους Τύραννος (π. 429 π.Χ.), Ηλέκτρα, Φιλοκτήτης (409 π.Χ.) και Οιδίπους επί Κολωνώ (ανέβηκε το 401 π.Χ., μετά τον θάνατό του). Μεγάλο μέρος ενός σατυρικού δράματος, των Ιχνευτών, βρέθηκε σε πάπυρο στην Αίγυπτο το 1912.

Η Αντιγόνη θάβει τον αδελφό της παρά τις διαταγές του βασιλιά και προτιμά τον θάνατο από την υπακοή· η σύγκρουσή της με τον Κρέοντα είναι το αρχαιότερο και σαφέστερο δράμα για τη συνείδηση απέναντι στο κράτος. Ο Οιδίπους Τύραννος δείχνει έναν έξυπνο ηγεμόνα που ερευνά ένα έγκλημα και ανακαλύπτει ότι ο ένοχος είναι ο ίδιος: ο Αριστοτέλης το θεώρησε την πρότυπη τραγωδία, και ο Φρόιντ δανείστηκε το όνομά του για το οιδιπόδειο σύμπλεγμα. Η Ηλέκτρα περιμένει χρόνια να εκδικηθεί τον πατέρα της, ο Φιλοκτήτης είναι ένας τραυματίας εγκαταλελειμμένος σε ένα νησί, που οι Έλληνες τον χρειάζονται ξανά, και ο Οιδίπους επί Κολωνώ δείχνει τον τυφλό γέρο βασιλιά να βρίσκει γαλήνη στο χωριό του ίδιου του Σοφοκλή.

Ο Αριστοτέλης αποδίδει στον Σοφοκλή την προσθήκη τρίτου υποκριτή στη σκηνή και την εισαγωγή της ζωγραφισμένης σκηνογραφίας· αύξησε επίσης τον χορό από δώδεκα σε δεκαπέντε μέλη. Οι ήρωές του είναι πεισματάρηδες, μοναχικοί άνθρωποι που αρνούνται να λυγίσουν, και οι πλοκές του είναι τόσο σφιχτοδεμένες που κάθε σκηνή σφίγγει τη μέγγενη. Το περίφημο χορικό της Αντιγόνης, «Πολλὰ τὰ δεινὰ κοὐδὲν ἀνθρώπου δεινότερον πέλει» (Πολλά είναι τα θαυμαστά, και τίποτα πιο θαυμαστό από τον άνθρωπο), είναι ο ύμνος του αρχαίου κόσμου στην ανθρώπινη ευφυΐα και στα όριά της.

Η Αντιγόνη διδάσκεται στη Β΄ Λυκείου, οπότε κάθε ενήλικος Έλληνας έχει μεταφράσει στίχο προς στίχο τη διαμάχη του Κρέοντα με την Αντιγόνη· ο Οιδίπους Τύραννος μελετάται στο πανεπιστήμιο. Κάθε καλοκαίρι το Φεστιβάλ Αθηνών και Επιδαύρου ανεβάζει Σοφοκλή στο αρχαίο θέατρο της Επιδαύρου, και το να δεις εκεί την Αντιγόνη ή τον Οιδίποδα κάτω από τα αστέρια είναι μια μύηση. Ο όρος «οιδιπόδειο σύμπλεγμα» ανήκει στην καθημερινή γλώσσα, και τα ονόματα Αντιγόνη, Ηλέκτρα και Ισμήνη είναι ακόμη συνηθισμένα γυναικεία ονόματα. Οδοί Σοφοκλέους υπάρχουν στο κέντρο της Αθήνας και στις περισσότερες ελληνικές πόλεις. Σύγχρονοι σκηνοθέτες, από τον Δημήτρη Ροντήρη τη δεκαετία του 1930 ως τον Θεόδωρο Τερζόπουλο σήμερα, έχτισαν τη φήμη τους πάνω στα έργα του.

• Με την πρώτη του συμμετοχή στον αγώνα, το 468 π.Χ., νίκησε τον Αισχύλο· λέγεται ότι κλήθηκαν να κρίνουν ο στρατηγός Κίμων και οι συνάδελφοί του αντί για τους συνηθισμένους κριτές.
• Εξελέγη στρατηγός το 441/0 π.Χ., όπως λέγεται επειδή οι Αθηναίοι είχαν ενθουσιαστεί τόσο με την Αντιγόνη.
• Κατά τον Κικέρωνα, όταν ο γιος του τον κατηγόρησε στο δικαστήριο για άνοια, ο γέρος ποιητής διάβασε στους δικαστές ένα χορικό από τον Οιδίποδα επί Κολωνώ και αθωώθηκε αμέσως.
• Από τα περίπου 120 έργα του, γνωρίζουμε τους τίτλους των 113, αλλά μόνο επτά έφτασαν σε μας ολόκληρα.