Αντώνης Σαμαράκης

Ο Σαμαράκης γεννήθηκε στην Αθήνα στις 16 Αυγούστου 1919. Σπούδασε νομικά στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και το 1935, ακόμη φοιτητής, μπήκε στο Υπουργείο Εργασίας, όπου θα δούλευε ως δημόσιος υπάλληλος, με μία διακοπή, ως το 1963. Η διακοπή ήταν η Κατοχή: παραιτήθηκε το 1944, πήρε μέρος στην Αντίσταση, συνελήφθη από τους Γερμανούς και καταδικάστηκε σε θάνατο, αλλά δραπέτευσε. Αυτή η εμπειρία, ενός μοναχικού ανθρώπου πιασμένου στα γρανάζια της εξουσίας, έγινε το θέμα όλων όσων έγραψε.

Άρχισε να δημοσιεύει αργά, στα τριάντα πέντε του, με τη συλλογή διηγημάτων «Ζητείται ελπίς» (1954), και το έργο του έμεινε ολιγάριθμο: τρεις συλλογές διηγημάτων και τρία μυθιστορήματα σε μισό αιώνα. Ταξίδεψε πολύ για τη Διεθνή Οργάνωση Εργασίας και άλλους οργανισμούς, κυρίως στην Αφρική και στη Μέση Ανατολή. Όταν «Το λάθος» τον έκανε διάσημο στο εξωτερικό, άφησε τη θέση του και έζησε από το γράψιμο.

Τις τελευταίες του δεκαετίες ήταν δημόσιο πρόσωπο σπάνιου είδους: ένας συγγραφέας που τον αγαπούσαν οι νέοι. Από το 1989 ήταν Πρέσβης Καλής Θελήσεως της UNICEF για την Ελλάδα, έκανε εκστρατείες κατά των ναρκωτικών και ήταν ο εμπνευστής της Βουλής των Εφήβων, που συνεδρίασε πρώτη φορά στα μέσα της δεκαετίας του 1990. Πέθανε στις 8 Αυγούστου 2003 στην Πύλο, μία εβδομάδα πριν από τα ογδοηκοστά τέταρτα γενέθλιά του, αφού είχε δωρίσει το σώμα του στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Τα διηγήματα του «Ζητείται ελπίς» (1954), το «Σήμα κινδύνου» (1959, σύντομο μυθιστόρημα) και το «Αρνούμαι» (1961, που πήρε το Κρατικό Βραβείο Διηγήματος) έχουν τους ίδιους ήρωες: έναν υπάλληλο, έναν μοναχικό άντρα σε ένα καφενείο, ένα παιδί, έναν εργάτη, ανθρώπους χωρίς όνομα σε μια πόλη που δεν τους βλέπει. Κάτι μικρό συμβαίνει, ένα τηλεφώνημα, ένα γράμμα, ένας τίτλος εφημερίδας, και ανοίγει προς τον φόβο, τη μοναξιά ή μια απρόσμενη πράξη καλοσύνης. «Το ποτάμι», όπου ένας στρατιώτης παραβαίνει τις διαταγές για να κολυμπήσει σε ένα ποτάμι ανάμεσα σε δύο γραμμές του μετώπου και συναντά έναν εχθρό στρατιώτη που κάνει το ίδιο, είναι το διήγημα που θυμούνται οι Έλληνες μαθητές.

«Το λάθος» (1965) μετέτρεψε αυτό το υλικό σε πολιτικό θρίλερ. Σε μια ανώνυμη χώρα που την κυβερνά το Καθεστώς, ένας άντρας που κάθεται σε ένα καφενείο κάνει ένα ελάχιστο ολίσθημα και συλλαμβάνεται από δύο πράκτορες. Στο μακρύ ταξίδι προς την πρωτεύουσα, ο ένας πράκτορας έχει εντολή να τον κάνει φίλο για να προδοθεί· αντίθετα, η ίδια η ανθρωπιά του πράκτορα τον νικά, και το τελικό «λάθος» του βιβλίου δεν είναι του κρατουμένου αλλά δικό του. Γραμμένο με ψυχρές, σχεδόν ντοκουμενταρίστικες φράσεις, δύο χρόνια πριν από το πραξικόπημα των συνταγματαρχών του 1967, διαβάστηκε στην Ελλάδα σαν προφητεία. Γυρίστηκε ταινία το 1975 από τον Πέτερ Φλάισμαν με τον Μισέλ Πικολί και τον Ούγκο Τονιάτσι.

Αργότερα ήρθαν «Το διαβατήριο» (1973), διηγήματα γραμμένα στη δικτατορία, και το μυθιστόρημα «Εν ονόματι» (1998). Το ύφος του δεν άλλαξε ποτέ: σύντομες προτάσεις, επαναλήψεις, καθόλου μεταφορές, το λεξιλόγιο της εφημερίδας. Η λιτότητα είναι επιλογή: ήθελε απλούς αναγνώστες, όχι κριτικούς, και τους απέκτησε.

Ο Σαμαράκης είναι από τους λίγους νεοέλληνες πεζογράφους που οι μαθητές πραγματικά διαβάζουν: «Το ποτάμι» και άλλα διηγήματα βρίσκονται στα ανθολόγια του λυκείου, και «Το λάθος» είναι συχνά το πρώτο ενήλικο μυθιστόρημα των Ελλήνων εφήβων, όπως μπορεί να είναι και για έναν μαθητή της γλώσσας, αφού τα ελληνικά του είναι απλά και η πλοκή σε παρασύρει. Η φράση «ζητείται ελπίς» βγήκε από το βιβλίο και έγινε στερεότυπος τίτλος κάθε φορά που η Ελλάδα νιώθει μελαγχολία. Η Βουλή των Εφήβων που ενέπνευσε συνεδριάζει ακόμη κάθε χρόνο στην αίθουσα της Ελληνικής Βουλής, με θέσεις για μαθητές από κάθε περιφέρεια και από την ομογένεια. Η φήμη του στο εξωτερικό στηρίζεται στο «Λάθος», που κυκλοφορεί στα αγγλικά, στα γαλλικά, στα γερμανικά και σε δεκάδες άλλες γλώσσες, συχνά στο ράφι της αστυνομικής λογοτεχνίας, όπου κάθεται λίγο άβολα.

• «Το λάθος» κέρδισε το 1970 στη Γαλλία το Μεγάλο Βραβείο Αστυνομικής Λογοτεχνίας, βραβείο για αστυνομικά βιβλία, αν και ο Σαμαράκης επέμενε ότι ήταν βιβλίο για την ανθρώπινη αξιοπρέπεια.
• Εξέδωσε το πρώτο του βιβλίο στα τριάντα πέντε και μόνο λίγα ακόμη τα επόμενα πενήντα χρόνια· όλο του το έργο χωράει σε ένα μικρό ράφι.
• Δώρισε το σώμα του στην επιστήμη: μετά τον θάνατό του το 2003 πήγε στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, όπως είχε ζητήσει.
• «Το λάθος» έχει συγκριθεί με τον Κάφκα και τον Όργουελ, όμως το Καθεστώς του δεν έχει όνομα, ιδεολογία ούτε χώρα, και αυτό ακριβώς το κάνει τρομακτικό.