Στράτης Μυριβήλης

Ο Ευστράτιος Σταματόπουλος γεννήθηκε στις 30 Ιουνίου 1890 στη Συκαμινέα, ένα χωριό στη βόρεια ακτή της Λέσβου, που τότε ανήκε ακόμη στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Πήγε στην Αθήνα για να σπουδάσει νομικά και φιλολογία, όμως το 1912, όταν ξέσπασαν οι Βαλκανικοί Πόλεμοι, κατατάχθηκε εθελοντής στον στρατό. Πολέμησε στους Βαλκανικούς Πολέμους, στο Μακεδονικό Μέτωπο κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, όπου τραυματίστηκε, και στη Μικρασιατική Εκστρατεία του 1919–1922. Δέκα χρόνια στρατιωτικής ζωής του έδωσαν το θέμα του.

Πίσω στη Μυτιλήνη μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, ίδρυσε και διηύθυνε την εφημερίδα Καμπάνα και δημοσίευσε σε συνέχειες το πολεμικό ημερολόγιο που έγινε Η ζωή εν τάφω. Η πρώτη έκδοση τυπώθηκε στη Μυτιλήνη το 1924· η επαυξημένη αθηναϊκή έκδοση του 1930 τον έκανε διάσημο μέσα σε μια νύχτα. Το 1932 εγκαταστάθηκε με την οικογένειά του στην Αθήνα και έζησε από τη δημοσιογραφία, εκδίδοντας μυθιστορήματα, διηγήματα και επιφυλλίδες στις εφημερίδες για τα επόμενα σαράντα χρόνια. Εργάστηκε στην ελληνική κρατική ραδιοφωνία, διετέλεσε πρόεδρος της Εθνικής Εταιρείας Ελλήνων Λογοτεχνών και το 1958 εξελέγη μέλος της Ακαδημίας Αθηνών.

Έγραφε με το ψευδώνυμο Μυριβήλης από την αρχή της σταδιοδρομίας του. Το αντιπολεμικό του μυθιστόρημα απαγορεύτηκε επί δικτατορίας Μεταξά και ξανά κατά τη γερμανική Κατοχή. Πέθανε στην Αθήνα στις 19 Ιουλίου 1969, όμως η καρδιά του έμεινε στη Συκαμινέα, που τα βράχια, τα ψαροκάικα και οι ελαιώνες της γεμίζουν κάθε βιβλίο που έγραψε.

Η ζωή εν τάφω (1924, οριστική μορφή 1930) παρουσιάζεται ως τα τετράδια του λοχία Αντώνη Κωστούλα, που βρέθηκαν μετά τον θάνατό του στο μέτωπο της Μακεδονίας και γράφτηκαν για τη γυναίκα που αγαπά. Σε σύντομα, ζωντανά κεφάλαια περιγράφει τα χαρακώματα κοντά στο Μοναστήρι, τη λάσπη και τις ψείρες, τις επιθέσεις με αέρια, τους σλαβόφωνους χωρικούς που φιλοξενούν τους στρατιώτες και την αργή απώλεια της πίστης στον πόλεμο. Ο τίτλος προέρχεται από τον ύμνο της Μεγάλης Παρασκευής «Ἡ ζωὴ ἐν τάφῳ», και το χαράκωμα είναι ο τάφος. Παραμένει το πιο δυνατό ελληνικό βιβλίο για τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Η δασκάλα με τα χρυσά μάτια (1933) συνεχίζει την ιστορία σε καιρό ειρήνης: ένας στρατιώτης επιστρέφει στη Λέσβο και ερωτεύεται τη χήρα του σκοτωμένου συντρόφου του. Η Παναγιά η Γοργόνα (1949) διαδραματίζεται σε ένα ψαροχώρι με πρότυπο τη Σκάλα Συκαμινέας, όπου πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία χτίζουν μια καινούργια ζωή γύρω από ένα μικροσκοπικό εκκλησάκι πάνω σε έναν βράχο· η εικόνα του δείχνει την Παναγία με ουρά γοργόνας. Τα τρία αυτά μυθιστορήματα διαβάζονται συνήθως ως τριλογία για τον πόλεμο και τα επακόλουθά του. Η νουβέλα Ο Βασίλης ο Αρβανίτης (1943) σκιαγραφεί έναν περήφανο, βίαιο και γοητευτικό νταή του χωριού. Ο Μυριβήλης εξέδωσε επίσης συλλογές διηγημάτων, Το πράσινο βιβλίο, Το γαλάζιο βιβλίο και Το κόκκινο βιβλίο, που τα χρώματά τους έγιναν σήμα κατατεθέν. Η πρόζα του είναι πληθωρική και αισθησιακή, ριζωμένη στο ντόπιο ιδίωμα του νησιού, με μακριές περιγραφές του φωτός και της θάλασσας.

Σελίδες από τη Ζωή εν τάφω βρίσκονται στα σχολικά ανθολόγια, και το μυθιστόρημα ξαναδιαβάζεται κάθε φορά που οι Έλληνες συζητούν για τον πόλεμο και την ειρήνη· έχει μεταφραστεί στα αγγλικά και σε πολλές άλλες γλώσσες. Πηγαίνετε στη Σκάλα Συκαμινέας στη Λέσβο: το εκκλησάκι της Παναγιάς της Γοργόνας στέκει πραγματικά πάνω σε έναν βράχο στο λιμανάκι, και η γέρικη μουριά όπου ο Μυριβήλης καθόταν κι έγραφε, η μουριά του Μυριβήλη, σκιάζει ακόμη μια ταβέρνα δίπλα στο νερό. Το σπίτι του στη Συκαμινέα είναι σημαδεμένο, και δρόμοι στη Μυτιλήνη και την Αθήνα φέρουν το όνομά του. Ο τίτλος Η ζωή εν τάφω έγινε έκφραση από μόνος του, που τη χρησιμοποιούν οι δημοσιογράφοι για κάθε ζωή κλεισμένη σε μια τρύπα, και η Παναγιά η Γοργόνα χάρισε στο νησί μία από τις πιο γνωστές του εικόνες.

• Ο τίτλος Η ζωή εν τάφω είναι ο πρώτος στίχος των Εγκωμίων της Μεγάλης Παρασκευής που ψάλλονται σε κάθε ελληνική εκκλησία, και το μυθιστόρημα τον μετατρέπει σε περιγραφή των χαρακωμάτων.
• Υπηρέτησε ως στρατιώτης περίπου δέκα χρόνια, από τους Βαλκανικούς Πολέμους του 1912 ως την υποχώρηση από τη Μικρά Ασία το 1922.
• Οι τρεις συλλογές διηγημάτων του έχουν απλώς ονόματα χρωμάτων: πράσινο, γαλάζιο και κόκκινο.
• Το εκκλησάκι της Παναγιάς της Γοργόνας υπάρχει: προσκυνητές και τουρίστες ανεβαίνουν ακόμη στον βράχο της Σκάλας Συκαμινέας για να το δουν.