Γρηγόριος Ξενόπουλος

Ο Ξενόπουλος γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη στις 9 Δεκεμβρίου 1867, αλλά η οικογένειά του καταγόταν από τη Ζάκυνθο και μεγάλωσε στο νησί, του οποίου οι αριστοκράτες, οι χωρικοί, η ντοπιολαλιά και τα κουτσομπολιά γεμίζουν τα καλύτερα βιβλία του. Το 1883 ήρθε στην Αθήνα για να σπουδάσει φυσική και μαθηματικά στο πανεπιστήμιο· δεν τελείωσε ποτέ, γιατί είχε ήδη αρχίσει να γράφει και να δημοσιεύει. Το πρώτο του μυθιστόρημα, Ο άνθρωπος του κόσμου, κυκλοφόρησε το 1888, όταν ήταν είκοσι χρονών, και από τότε ζούσε από την πένα του ως δημοσιογράφος, κριτικός, συντάκτης και μυθιστοριογράφος, γράφοντας ένα επιφυλλιδικό μυθιστόρημα για τις εφημερίδες σχεδόν κάθε χρόνο της ζωής του.

Το 1896 έγινε αρχισυντάκτης της Η Διάπλασις των Παίδων, του εικονογραφημένου παιδικού περιοδικού που είχε ιδρύσει το 1879 ο Νικόλαος Παπαδόπουλος, και τη διηύθυνε ως το 1948. Κάθε εβδομάδα απαντούσε στα γράμματα των αναγνωστών και έγραφε ένα κουβεντιαστό «Αθηναϊκό γράμμα» με την υπογραφή Φαίδων, που τελείωνε με τις λέξεις «Σας ασπάζομαι»· για μισό αιώνα τα ελληνόπουλα, ανάμεσά τους οι περισσότεροι συγγραφείς των επόμενων γενιών, μεγάλωσαν μαζί του. Το 1927 ίδρυσε το λογοτεχνικό περιοδικό Νέα Εστία, που κυκλοφορεί ακόμη και σήμερα.

Εξελέγη μέλος της Ακαδημίας Αθηνών το 1931 και το 1934 έγινε ο πρώτος πρόεδρος της Εταιρείας Ελλήνων Λογοτεχνών. Το 1903 είχε γίνει ο πρώτος Αθηναίος κριτικός που έγραψε για έναν άγνωστο ποιητή από την Αλεξάνδρεια, τον Κωνσταντίνο Καβάφη. Δημοσίευσε τα απομνημονεύματά του με τον τίτλο Η ζωή μου σαν μυθιστόρημα το 1938–39 και πέθανε στην Αθήνα στις 14 Ιανουαρίου 1951.

Ο Ξενόπουλος έγραψε δύο ειδών πεζογραφία. Τα ζακυνθινά βιβλία είναι αυτά που μένουν. Η Μαργαρίτα Στέφα (1893) ήταν το πρώτο του μυθιστόρημα της νησιώτικης ζωής. Ο κόκκινος βράχος (1905) είναι η ερωτική ιστορία της Φωτεινής Σάντρη, που διαδραματίζεται ανάμεσα στις αρχοντικές οικογένειες του νησιού και τελειώνει στον κόκκινο γκρεμό πάνω από τη θάλασσα, που δίνει στο βιβλίο τον τίτλο του. Η Στέλλα Βιολάντη, γραμμένη το 1901 και διασκευασμένη για το θέατρο το 1909, είναι το αριστούργημά του σε μικρογραφία: η Στέλλα, κόρη πλούσιου εμπόρου της Ζακύνθου, γράφει ένα ερωτικό γράμμα σε έναν νέο που ο πατέρας της περιφρονεί· όταν το γράμμα μαθεύεται, ο πατέρας την κλείνει σε μια αποθήκη ώσπου να ζητήσει συγγνώμη, κι εκείνη προτιμά να πεθάνει παρά να παραδεχτεί ότι είχε άδικο. Το θεατρικό Ο Πόπολαρος (1933) φέρνει αντιμέτωπο έναν Ζακυνθινό χωρικό με την αρχοντιά του νησιού.

Τα αθηναϊκά μυθιστορήματα είναι κοινωνικά πανοράματα στον τρόπο του Μπαλζάκ και του Ζολά, που τους είχε μελετήσει προσεκτικά. Η τριλογία Πλούσιοι και φτωχοί (1919), Τίμιοι και άτιμοι (1921) και Τυχεροί και άτυχοι (1924) παρακολουθεί οικογένειες που ανεβαίνουν και κατεβαίνουν την κοινωνική σκάλα της Αθήνας του Μεσοπολέμου. Για τη σκηνή έγραψε Το μυστικό της Κοντέσσας Βαλέραινας (1904), το Ψυχοσάββατο (1911) και τους Φοιτηταί (1919), και ήταν από τους πρώτους στην Ελλάδα που υποστήριξαν τον Ίψεν. Η γλώσσα του είναι μια στρωτή, σύγχρονη δημοτική, πολύ πριν η δημοτική γίνει επίσημη γλώσσα, και αυτός είναι ένας από τους λόγους που διαβάζεται τόσο εύκολα έναν αιώνα αργότερα.

Η Στέλλα Βιολάντη διδάσκεται στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση, και η «Στέλλα Βιολάντη» έχει γίνει συνώνυμο της κόρης που αψηφά τον πατέρα της· έχει μεταφερθεί πολλές φορές στον κινηματογράφο και στη σκηνή. Η φράση «Σας ασπάζομαι, Φαίδων» κάνει ακόμη τους μεγαλύτερους Έλληνες να χαμογελούν, και Η Διάπλασις των Παίδων μνημονεύεται ως το περιοδικό που διαμόρφωσε αναγνώστες από τη δεκαετία του 1880 ως τη δεκαετία του 1940, πολλοί από τους οποίους του έστειλαν τους πρώτους τους στίχους. Στην πόλη της Ζακύνθου το σπίτι του στην οδό Γαΐτα είναι το Μουσείο Ξενόπουλου, με το γραφείο και τα χειρόγραφά του στον επάνω όροφο και μια παιδική βιβλιοθήκη στο ισόγειο. Η Νέα Εστία, το περιοδικό που ίδρυσε, είναι το παλαιότερο ελληνικό λογοτεχνικό περιοδικό που εκδίδεται ακόμη. Τα μυθιστορήματά του επέστρεψαν στα βιβλιοπωλεία και διατίθενται δωρεάν στο διαδίκτυο, ελεύθερα δικαιωμάτων από το 2022.

• Το 1903 δημοσίευσε το «Ένας ποιητής», το πρώτο άρθρο στην Αθήνα για τον Κωνσταντίνο Καβάφη, άγνωστο τότε έξω από την Αλεξάνδρεια.
• Υπέγραφε «Φαίδων» το εβδομαδιαίο γράμμα του προς τα παιδιά για περισσότερα από πενήντα χρόνια, από το 1896 ως το 1948.
• Η Νέα Εστία, που την ίδρυσε το 1927, κυκλοφορεί από τότε χωρίς διακοπή.
• Τα απομνημονεύματά του έχουν τον τίτλο Η ζωή μου σαν μυθιστόρημα, ταιριαστός τίτλος για έναν άνθρωπο που έγραψε περίπου ογδόντα μυθιστορήματα.