Φώτης Κόντογλου

Ο Κόντογλου γεννήθηκε τον Νοέμβριο του 1895 στο Αϊβαλί, που οι Έλληνες το λένε και Κυδωνίες, μια ακμάζουσα ελληνική πόλη στα αιγαιοπελαγίτικα παράλια της Μικράς Ασίας, απέναντι από τη Λέσβο. Μεγάλωσε ανάμεσα σε ναυτικούς, καλόγερους και ψαράδες, που τις ιστορίες τους θα αφηγούνταν αργότερα. Σπούδασε στη Σχολή Καλών Τεχνών της Αθήνας το 1913–1914 και ύστερα ταξίδεψε· ως το 1919 έζησε κυρίως στο Παρίσι και γύρισε την Ευρώπη, και στο Παρίσι, το 1918, έγραψε το πρώτο του βιβλίο. Γύρισε στο Αϊβαλί, αλλά το 1922, με τη Μικρασιατική Καταστροφή, ο ελληνικός πληθυσμός της πόλης ξεριζώθηκε, και ο Κόντογλου ήρθε στην Ελλάδα πρόσφυγας, όπως πάνω από ένα εκατομμύριο άλλοι.

Το 1923 πήγε στο Άγιον Όρος, όπου μελέτησε και αντέγραψε τις παλιές εικόνες και τοιχογραφίες των μοναστηριών. Αυτή η εμπειρία καθόρισε τη ζωή του. Στην Αθήνα εργάστηκε ως συντηρητής εικόνων και ζωγράφιζε για εκκλησίες. Το 1926 παντρεύτηκε τη Μαρία Χατζηκαμπούρη και απέκτησαν μια κόρη. Από το 1937 ως το 1939 ζωγράφισε μεγάλες τοιχογραφίες στο Δημαρχείο της Αθήνας, με τη βοήθεια δύο νεαρών μαθητών που θα γίνονταν διάσημοι ζωγράφοι, του Γιάννη Τσαρούχη και του Νίκου Εγγονόπουλου. Σε όλη την υπόλοιπη ζωή του ζωγράφιζε εικόνες και τοιχογραφίες σε εκκλησίες, έγραφε βιβλία και άρθρα και δίδασκε νεότερους ζωγράφους. Πέθανε στην Αθήνα τον Ιούλιο του 1965.

Ο μεγάλος αγώνας του Κόντογλου ήταν η βυζαντινή ζωγραφική. Τον 19ο αιώνα οι ελληνικές εκκλησίες είχαν γεμίσει εικόνες σε γλυκερή, ρεαλιστική δυτική τεχνοτροπία, και ο παλιός βυζαντινός τρόπος, με τα χρυσά βάθη, τα επίπεδα λαμπερά χρώματα, τις μακριές μορφές και τα ήρεμα, μεγάλα μάτια, θεωρούνταν πρωτόγονος. Ο Κόντογλου πίστευε το αντίθετο: ότι η βυζαντινή εικόνα ήταν πνευματική τέχνη του υψηλότερου επιπέδου και η αληθινή καλλιτεχνική παράδοση των Ελλήνων. Έμαθε τις τεχνικές της από τα παλιά εγχειρίδια των ζωγράφων και από τα μοναστήρια, και ζωγράφιζε μ' αυτόν τον τρόπο όλη του τη ζωή. Οι τοιχογραφίες του στη μικρή βυζαντινή εκκλησία της Καπνικαρέας, στη μέση της οδού Ερμού στην Αθήνα, είναι οι πιο εύκολες να τις δει κανείς. Το 1960 εξέδωσε την Έκφρασις της ορθοδόξου εικονογραφίας, ένα εγχειρίδιο αγιογραφίας που χρησιμοποιείται ακόμη, και που βραβεύτηκε από την Ακαδημία Αθηνών το 1961.

Ήταν επίσης εξαιρετικός συγγραφέας. Ο Πέδρο Καζάς (γραμμένος το 1918 και τυπωμένος το 1920) είναι μια σύντομη ιστορία περιπέτειας για έναν Ισπανό ναυτικό και πειρατή, γραμμένη σε πλούσια, παλιά δημοτική. Τα μεταγενέστερα βιβλία του συγκεντρώνουν ιστορίες ναυτικών, καλόγερων, αγίων και ταξιδιωτών, ειπωμένες με τη φωνή του παραμυθά. Το Αϊβαλί, η πατρίδα μου (1962) θυμάται τους ανθρώπους και τους τόπους της πόλης που έχασε το 1922. Και ως ζωγράφος και ως συγγραφέας, ο Κόντογλου αναζήτησε τις ρίζες του ελληνικού πολιτισμού στο Βυζάντιο και στη ζωή των απλών ανθρώπων, όχι στη μίμηση της Δύσης, μια ιδέα που επηρέασε έντονα τη Γενιά του '30.

Για να δείτε το έργο του Κόντογλου, μπείτε στην εκκλησία της Καπνικαρέας στην οδό Ερμού, τον κεντρικό εμπορικό δρόμο της Αθήνας, και κοιτάξτε τις τοιχογραφίες· ή επισκεφθείτε το Δημαρχείο της Αθήνας στην πλατεία Κοτζιά, όπου οι τοιχογραφίες του στολίζουν ακόμη το εσωτερικό. Εικόνες του υπάρχουν σε εκκλησίες σε όλη την Ελλάδα, και η Εθνική Πινακοθήκη και το Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο έχουν έργα του. Πολλοί σημερινοί αγιογράφοι θεωρούν τους εαυτούς τους κληρονόμους του, και η τεχνοτροπία που αναβίωσε είναι πλέον η συνηθισμένη στις νέες ελληνικές εκκλησίες. Τα βιβλία του κυκλοφορούν ακόμη, και το Αϊβαλί, η πατρίδα μου το διαβάζουν οι απόγονοι των προσφύγων του 1922 ως πορτρέτο ενός χαμένου κόσμου.

• Ήρθε στην Ελλάδα πρόσφυγας από το Αϊβαλί μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή του 1922.
• Ανάμεσα στους μαθητές και βοηθούς του στο Δημαρχείο της Αθήνας ήταν ο Γιάννης Τσαρούχης και ο Νίκος Εγγονόπουλος, δύο από τους μεγάλους Έλληνες ζωγράφους του εικοστού αιώνα.
• Το πρώτο του βιβλίο, ο Πέδρο Καζάς (τυπώθηκε το 1920), είναι ιστορία πειρατών για έναν Ισπανό ναυτικό.
• Η βυζαντινή τεχνοτροπία αγιογραφίας που αναβίωσε είναι σήμερα η συνηθισμένη στις νέες ελληνικές εκκλησίες.