Κώστας Καρυωτάκης

Ο Καρυωτάκης γεννήθηκε στις 30 Οκτωβρίου 1896 στην Τρίπολη της Πελοποννήσου. Ο πατέρας του ήταν πολιτικός μηχανικός και η δουλειά του μετέφερε την οικογένεια από πόλη σε πόλη: Λευκάδα, Αργοστόλι, Λάρισα, Καλαμάτα, Αθήνα, Χανιά. Σπούδασε νομικά στην Αθήνα, πήρε το πτυχίο του το 1917 και προσπάθησε για λίγο να εργαστεί ως δικηγόρος, αλλά σύντομα μπήκε στο δημόσιο, όπου έμεινε για όλη την υπόλοιπη ζωή του, με μεταθέσεις σε νομαρχίες στη Θεσσαλονίκη, τη Σύρο, την Άρτα, την Αθήνα και αλλού. Μισούσε τη δουλειά και το έλεγε στα ποιήματά του.

Το 1922 γνώρισε την ποιήτρια Μαρία Πολυδούρη, που εργαζόταν στην ίδια υπηρεσία στην Αθήνα. Η σχέση τους ήταν σύντομη και επώδυνη· εκείνη έγραψε αργότερα μερικά από τα πιο παθιασμένα ερωτικά ποιήματα της ελληνικής γλώσσας, πολλά για εκείνον, και πέθανε από φυματίωση το 1930. Ο Καρυωτάκης ήταν επίσης συνδικαλιστής των δημοσίων υπαλλήλων, κάτι που δεν βοήθησε την καριέρα του.

Στις αρχές του 1928 μετατέθηκε δυσμενώς στην Πρέβεζα, μια μικρή πόλη της βορειοδυτικής Ελλάδας. Έφτασε τον Ιούνιο και άντεξε μόλις έναν μήνα. Στις 20 Ιουλίου προσπάθησε να πνιγεί και, όπως έγραψε ο ίδιος, πάλευε δέκα ώρες με τα κύματα πριν τα παρατήσει. Την επόμενη μέρα, 21 Ιουλίου 1928, αγόρασε ένα περίστροφο και αυτοπυροβολήθηκε κάτω από έναν ευκάλυπτο κοντά στην ακτή. Το σημείωμα στην τσέπη του, σήμερα διάσημο, τελειώνει με μια ειρωνική συμβουλή προς όποιον ξέρει κολύμπι να μη δοκιμάσει ποτέ να πνιγεί.

Ο Καρυωτάκης εξέδωσε μόνο τρεις συλλογές: Ο πόνος του ανθρώπου και των πραγμάτων (1919), Νηπενθή (1921) και Ελεγεία και Σάτιρες (1927). Τα πρώτα βιβλία είναι μελαγχολικά κατά τη μόδα της εποχής· το τελευταίο είναι αυτό που μετράει. Οι ελεγείες του μιλούν για μια ζωή που έχει ήδη αποτύχει, με φωνή τρυφερή και ειρωνική μαζί: «Είμαστε κάτι ξεχαρβαλωμένες κιθάρες» (ο εναρκτήριος στίχος), αρχίζει το ποίημα Είμαστε κάτι… (από τα Ελεγεία). Στους Ιδανικούς αυτόχειρες (το γνωστότερο ποίημά του) περιγράφει ανθρώπους που σχεδιάζουν προσεκτικά τον θάνατό τους και ύστερα, στον τελευταίο στίχο, τον αναβάλλουν.

Οι σάτιρες στρέφουν την ίδια πίκρα προς τα έξω. Οι Δημόσιοι υπάλληλοι δείχνουν υπαλλήλους που φθείρονται σιγά σιγά στα γραφεία τους σαν κολόνες· η Μικρή ασυμφωνία εις Α μείζον σατιρίζει τον μοδάτο ποιητή Μιλτιάδη Μαλακάση. Το ύφος του είναι παραδοσιακό στη μορφή, με ομοιοκαταληξία και αυστηρό μέτρο, αλλά η γλώσσα είναι καθημερινή και οι εικόνες έρχονται από τη σύγχρονη ζωή: τραμ, γραφομηχανές, καφενεία, το φαρμακείο. Η Πρέβεζα, γραμμένη τις τελευταίες του εβδομάδες, απαριθμεί τις κάργιες στους μαύρους τοίχους, τον χωροφύλακα που ζυγίζει ένα λειψό μερίδιο, τη μπάντα που παίζει την Κυριακή, ένα βιβλιάριο της Τράπεζας με πρώτη κατάθεση τριάντα δραχμές, και κλείνει με τη σκέψη ότι, αν πέθαινε ένας μόνο από τους κατοίκους από αηδία, όλοι θα διασκέδαζαν στην κηδεία. Μετέφρασε επίσης Γάλλους ποιητές, όπως τον Μποντλέρ και τον Βερλέν, η επίδραση των οποίων διατρέχει το έργο του.

Ο Καρυωτάκης είναι ο μόνος ποιητής του σχολικού ανθολογίου που οι έφηβοι συνήθως υιοθετούν ως δικό τους· η Πρέβεζα, οι Ιδανικοί αυτόχειρες και η Μικρή ασυμφωνία διαβάζονται και αποστηθίζονται στο Λύκειο. Το ύφος του μιμήθηκαν τόσο πολύ μετά το 1928 ώστε οι κριτικοί επινόησαν τη λέξη καρυωτακισμός για τη ζοφερή ποίηση στον τρόπο του, όρο που χρησιμοποιείται ακόμη και σήμερα. Τα ποιήματά του μελοποιήθηκαν από πολλούς συνθέτες: ξεκινήστε από τον δίσκο της Λένας Πλάτωνος Καρυωτάκης (1982) και αναζητήστε την όπερα του Μίκη Θεοδωράκη γι’ αυτόν. Η ΕΡΤ μετέδωσε το 2009 την τηλεοπτική σειρά Καρυωτάκης. Στην Πρέβεζα ένα μνημείο σημαδεύει το σημείο όπου πέθανε, και δρόμοι στην Τρίπολη, την Αθήνα και την Πρέβεζα φέρουν το όνομά του. Όταν οι Έλληνες αναστενάζουν για το δικό τους δημόσιο, κάποιος συνήθως τον παραθέτει.

• Το σημείωμα αυτοκτονίας του τελειώνει με ένα υστερόγραφο που συμβουλεύει όποιον ξέρει κολύμπι να μην επιχειρήσει ποτέ να αυτοκτονήσει στη θάλασσα: μόλις είχε περάσει δέκα ώρες προσπαθώντας μάταια να πνιγεί.
• Τα ερωτικά ποιήματα της Μαρίας Πολυδούρη προς εκείνον έγιναν, μετά τον θάνατο και των δύο, ένα είδος εθνικού τραγικού ειδυλλίου· οι δύο ποιητές διαβάζονται συχνά μαζί στο σχολείο.
• Η δυσμενής μετάθεσή του στην Πρέβεζα οφειλόταν εν μέρει στη δράση του στο συνδικάτο των δημοσίων υπαλλήλων.
• Μία από τις σάτιρές του απευθύνεται στο Άγαλμα της Ελευθερίας της Νέας Υόρκης, «που φωτίζει τον κόσμο»· ο ίδιος δεν πάτησε ποτέ το πόδι του στην Αμερική.