Θεόδωρος Κολοκοτρώνης

Ο Κολοκοτρώνης γεννήθηκε στις 3 Απριλίου 1770 στο Ραμοβούνι της Μεσσηνίας, στη νοτιοδυτική Πελοπόννησο, σε μια οικογένεια κλεφτών, των ένοπλων παράνομων των οθωμανικών βουνών, που είχαν πολεμήσει την ίδια χρονιά στην αποτυχημένη επανάσταση των Ορλωφικών. Ο πατέρας του Κωνσταντίνος σκοτώθηκε από οθωμανικές δυνάμεις το 1780, όταν το παιδί ήταν δέκα χρονών· μεγάλωσε με το τουφέκι στο χέρι και στα είκοσί του ήταν ήδη ο ίδιος καπετάνιος κλεφτών. Το 1806 οι Οθωμανοί κυνήγησαν τους κλέφτες του Μοριά και εκείνος κατέφυγε στη Ζάκυνθο, στα Επτάνησα, όπου υπηρέτησε ως αξιωματικός σε ελληνικό σύνταγμα του βρετανικού στρατού και έμαθε κάτι από τον τακτικό πόλεμο. Εκεί, το 1818, μυήθηκε στη Φιλική Εταιρεία, τη μυστική οργάνωση που προετοίμαζε την Επανάσταση.

Τον Ιανουάριο του 1821 αποβιβάστηκε στη Μάνη, και όταν ξέσπασε η Επανάσταση τον Μάρτιο έγινε ο αρχηγός των άτακτων σωμάτων της Πελοποννήσου. Μετά τις νίκες του 1821–22 ονομάστηκε αρχιστράτηγος, όμως οι εμφύλιοι πόλεμοι του 1824 τον έφεραν σε σύγκρουση με την κυβέρνηση, και το 1825 φυλακίστηκε σε μοναστήρι της Ύδρας· αφέθηκε ελεύθερος μόνο επειδή ο αιγυπτιακός στρατός του Ιμπραήμ πασά είχε εισβάλει στην Πελοπόννησο. Υποστήριξε τον Καποδίστρια και, μετά τη δολοφονία του κυβερνήτη, αντιτάχθηκε στη βαυαρική αντιβασιλεία του νεαρού βασιλιά Όθωνα· το 1834 δικάστηκε για εσχάτη προδοσία και καταδικάστηκε σε θάνατο. Δύο από τους δικαστές, ο Πολυζωίδης και ο Τερτσέτης, αρνήθηκαν να υπογράψουν την απόφαση. Ο Όθων του χάρισε τη ζωή το 1835 και τον έκανε στρατηγό και σύμβουλο της Επικρατείας. Πέθανε στην Αθήνα στις 4 Φεβρουαρίου 1843, όταν γύρισε σπίτι από έναν χορό στα ανάκτορα.

Ο Κολοκοτρώνης κέρδισε τον πόλεμο στη στεριά στα δύο πρώτα του χρόνια. Στο Βαλτέτσι, τον Μάιο του 1821, οι άνδρες του απέκρουσαν την οθωμανική φρουρά της Τριπολιτσάς, και στις 23 Σεπτεμβρίου 1821 η ίδια η πόλη, η οθωμανική πρωτεύουσα του Μοριά, έπεσε στα χέρια των Ελλήνων, και ακολούθησε μια σφαγή που εκείνος δεν μπόρεσε ή δεν θέλησε να σταματήσει. Το επόμενο καλοκαίρι ένας οθωμανικός στρατός περίπου 25.000 ανδρών με αρχηγό τον Δράμαλη πασά μπήκε στην Πελοπόννησο για να πνίξει την Επανάσταση· ο Κολοκοτρώνης τον άφησε να προχωρήσει, έκαψε πίσω του τον κάμπο του Άργους, και όταν εκείνος προσπάθησε να αποσυρθεί από τα ορεινά περάσματα στα Δερβενάκια στις 26–28 Ιουλίου 1822, τον συνέτριψε. Η Πελοπόννησος δεν απειλήθηκε ξανά σοβαρά ώσπου ήρθε ο Ιμπραήμ το 1825. Απέναντι στα πειθαρχημένα αιγυπτιακά στρατεύματα του Ιμπραήμ έκανε ανταρτοπόλεμο και απάντησε στους Έλληνες που υποτάσσονταν στον εισβολέα με το περίφημο «φωτιά και τσεκούρι στους προσκυνημένους» (σε όσους έσκυψαν το κεφάλι).

Τα άλλα του όπλα ήταν τα λόγια. Το 1836 υπαγόρευσε τα απομνημονεύματά του στον Γεώργιο Τερτσέτη, τον δικαστή που είχε αρνηθεί να τον καταδικάσει· εκδόθηκαν το 1846 με τον τίτλο Διήγησις συμβάντων της ελληνικής φυλής (Αφήγηση γεγονότων του ελληνικού γένους) και είναι η φωνή ενός αγράμματου μεγαλοφυούς ανθρώπου, ευθύ, αστείο και πονηρό, και η καλύτερη μεμονωμένη αφήγηση του 1821 από μέσα. Στις 8 Οκτωβρίου 1838 μίλησε στους μαθητές του Γυμνασίου της Αθήνας στην Πνύκα, τον λόφο όπου συνεδρίαζε η αρχαία εκκλησία του δήμου, λέγοντάς τους πώς η Επανάσταση άρχισε χωρίς στρατιώτες, χρήματα ή όπλα, και προτρέποντάς τους να μορφωθούν, να μείνουν ενωμένοι και να αγαπούν την πατρίδα τους. Ο λόγος, που τυπώθηκε σε εφημερίδα έναν μήνα αργότερα, διαβάζεται στα ελληνικά σχολεία ως σήμερα.

Κάθε Έλληνας ξέρει το πρόσωπό του: τον χάλκινο έφιππο ανδριάντα του Λάζαρου Σώχου (1904) μπροστά στην Παλαιά Βουλή, στην οδό Σταδίου της Αθήνας, με ένα αντίγραφο στην κεντρική πλατεία του Ναυπλίου, και το περίφημο κράνος από τα χρόνια της βρετανικής του υπηρεσίας, που φυλάσσεται στο Εθνικό Ιστορικό Μουσείο στο κτίριο της Παλαιάς Βουλής. Βρισκόταν στο χαρτονόμισμα των 5.000 δραχμών ως την έλευση του ευρώ. Δρόμοι με το όνομα Κολοκοτρώνη υπάρχουν σχεδόν σε κάθε πόλη, και ο λόγος του στην Πνύκα, με την αρχή «Εις τον τόπο τούτο, οπού εγώ πατώ σήμερα», βρίσκεται στα σχολικά ανθολόγια δίπλα σε αποσπάσματα από τα απομνημονεύματα, που ένας μαθητής μπορεί να διαβάσει στο πρωτότυπο στην ελληνική Βικιθήκη. Στις 25 Μαρτίου, την Εθνική Επέτειο, τα παιδιά του σχολείου ντύνονται ακόμα Κολοκοτρώνηδες, με το κράνος και τη λευκή φουστανέλα. Το παρατσούκλι Γέρος του Μοριά δεν χρειάζεται καμία εξήγηση για κανέναν στην Ελλάδα.

• Καταδικάστηκε σε θάνατο από ελληνικό δικαστήριο το 1834, δεκατρία χρόνια μετά την άλωση της Τριπολιτσάς· οι δύο δικαστές που αρνήθηκαν να υπογράψουν την απόφαση έγιναν κι αυτοί εθνικοί ήρωες.
• Μόλις που ήξερε να γράφει· τα απομνημονεύματά του τα υπαγόρευσε το 1836 στον Γεώργιο Τερτσέτη, έναν από εκείνους τους δύο δικαστές.
• Το περίφημο κράνος του δεν είναι καθόλου ελληνικό: προέρχεται από τη στολή του ελληνικού συντάγματος στο οποίο υπηρέτησε υπό τους Βρετανούς στα Επτάνησα.
• Πέθανε τη νύχτα που γύρισε σπίτι από έναν χορό στα ανάκτορα του βασιλιά Όθωνα, τον Φεβρουάριο του 1843.