Ηλίας Βενέζης

Ο Ηλίας Μέλλος, που έγραφε ως Βενέζης, γεννήθηκε στις 4 Μαρτίου 1904 στο Αϊβαλί, που οι Έλληνες το έλεγαν και Κυδωνίες, μια εύπορη πόλη του λαδιού και του σαπουνιού απέναντι από τη Λέσβο. Μεγάλωσε ανάμεσα στην πόλη και στα κτήματα των παππούδων του στους λόφους, το τοπίο των μετέπειτα μυθιστορημάτων του. Ήταν μια μεγάλη και σχεδόν αμιγώς ελληνική πόλη, με σχολεία, εκκλησίες και ζωηρό εμπόριο με τα νησιά.

Τον Σεπτέμβριο του 1922, καθώς ο ελληνικός στρατός κατέρρεε στη Μικρά Ασία, ο δεκαοκτάχρονος συνελήφθη και στάλθηκε μαζί με χιλιάδες άλλους Έλληνες άντρες στα τάγματα εργασίας (αμελέ ταμπουρού), αναγκασμένοι να βαδίζουν και να δουλεύουν στο εσωτερικό σε φρικτές συνθήκες. Οι περισσότεροι σύντροφοί του πέθαναν. Αφέθηκε ελεύθερος ύστερα από περίπου δεκατέσσερις μήνες και πέρασε στη Μυτιλήνη, όπου η οικογένειά του είχε βρει καταφύγιο ως πρόσφυγες.

Στη Λέσβο βρήκε δουλειά σε τράπεζα, και ο πεζογράφος Στρατής Μυριβήλης δημοσίευσε στην εφημερίδα του την πρώτη αφήγηση της αιχμαλωσίας του. Αργότερα μετακόμισε στην Αθήνα, όπου εργάστηκε για πολλά χρόνια στην Τράπεζα της Ελλάδος, γράφοντας παράλληλα μυθιστορήματα, διηγήματα και άρθρα. Στη διάρκεια της Γερμανικής Κατοχής συνελήφθη και κρατήθηκε για ένα διάστημα. Μετά τον πόλεμο ήταν σεβαστή δημόσια προσωπικότητα και το 1957 εξελέγη μέλος της Ακαδημίας Αθηνών. Πέθανε στην Αθήνα στις 3 Αυγούστου 1973.

Το νούμερο 31328, που δημοσιεύτηκε πρώτα σε συνέχειες το 1924 και ως βιβλίο το 1931, παίρνει τον τίτλο του από τον αριθμό που δόθηκε στον νεαρό αιχμάλωτο στα τάγματα εργασίας. Σε σύντομα, νηφάλια κεφάλαια περιγράφει τις πορείες, την πείνα, τα χτυπήματα, τους θανάτους των φίλων, αλλά και στιγμές απρόσμενης ανθρωπιάς ανάμεσα στους φρουρούς. Δεν διαβάζεται ως πολιτικό φυλλάδιο αλλά ως κατάθεση μάρτυρα, και παραμένει ένα από τα πιο δυνατά βιβλία για το 1922.

Η Γαλήνη (1939) ακολουθεί μια ομάδα Μικρασιατών προσφύγων που προσπαθούν να ριζώσουν στις άγονες ακτές της Αττικής, κοντά στην Ανάβυσσο, ανάμεσα στη θάλασσα και στις πέτρες, με τη νοσταλγία και τον αργό μόχθο μιας καινούριας ζωής. Η Αιολική γη (1943), γραμμένη στην Κατοχή, γυρίζει στην αρχή: τα καλοκαίρια ενός αγοριού στα κτήματα του παππού του κάτω από το βουνό Κεμέρ, ανάμεσα σε βοσκούς, ζώα, θρύλους και την πρώτη αίσθηση του έρωτα και του θανάτου, ένας παράδεισος ιδωμένος με τη γνώση ότι θα καταστραφεί. Είναι το πιο αγαπημένο και το πιο μεταφρασμένο βιβλίο του.

Μεταγενέστερα έργα του είναι η Έξοδος (1950), με φόντο τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, και ο Ωκεανός (1956). Το ύφος του είναι απλό, λυρικό και ανθρώπινο· μαζί με τον Μυριβήλη και τη Διδώ Σωτηρίου έδωσε φωνή στη γενιά της Καταστροφής.

Οι Έλληνες μαθητές διαβάζουν σελίδες από την Αιολική γη και Το νούμερο 31328 στα σχολικά ανθολόγια, και τα βιβλία κυκλοφορούν ακόμη σε φτηνές εκδόσεις που ένας μαθητής επιπέδου Β1 ή Β2 μπορεί εύκολα να δοκιμάσει. Από την ανατολική ακτή της Λέσβου βλέπει κανείς τους λόφους του Αϊβαλιού απέναντι, και το πλοίο από τη Μυτιλήνη στο Αϊβαλί είναι ένας καλός τρόπος να νιώσεις τι λένε τα βιβλία του. Σήμερα το ίδιο το Αϊβαλί υποδέχεται Έλληνες επισκέπτες που έρχονται να δουν τα παλιά ελληνικά σπίτια και τις εκκλησίες των Κυδωνιών, συχνά με την Αιολική γη στην τσάντα τους.

• Το πραγματικό του επώνυμο ήταν Μέλλος· το Βενέζης ήταν οικογενειακό παρατσούκλι που το χρησιμοποίησε ως λογοτεχνικό ψευδώνυμο.
• Ο τίτλος Το νούμερο 31328 είναι ο αριθμός που του δόθηκε ως αιχμαλώτου το 1922.
• Εξελέγη μέλος της Ακαδημίας Αθηνών το 1957.
• Ο Στρατής Μυριβήλης, άλλος μεγάλος πεζογράφος της Λέσβου, δημοσίευσε πρώτος την αφήγηση της αιχμαλωσίας του, σε εφημερίδα της Μυτιλήνης.