İlias Venezis

Venezis adıyla yazan İlias Mellos, 4 Mart 1904'te, Rumların Αϊβαλί ya da Κυδωνίες dediği Ayvalık'ta doğdu; burası Midilli adasının karşısında, zeytinyağı ve sabunuyla zengin bir kasabaydı. Kasaba ile büyükanne ve büyükbabasının tepelerdeki tarlaları arasında, sonraki romanlarının manzarasında büyüdü. Okulları, kiliseleri ve adalarla canlı ticaretiyle büyük ve neredeyse tamamen Rum bir kasabaydı.

Eylül 1922'de, Yunan ordusu Anadolu'da çökerken, on sekiz yaşındaki genç tutuklandı ve binlerce başka Rum erkekle birlikte amele taburlarına (αμελέ ταμπουρού) gönderildi; korkunç koşullarda iç bölgelerde yürümeye ve çalışmaya zorlandılar. Arkadaşlarının çoğu öldü. Yaklaşık on dört ay sonra serbest bırakıldı ve ailesinin mülteci olarak sığındığı Midilli'ye geçti.

Midilli'de bir bankada iş buldu ve romancı Stratis Myrivilis, esaretini anlatan ilk yazısını kendi gazetesinde yayımladı. Daha sonra Atina'ya taşındı; orada uzun yıllar Yunanistan Merkez Bankası'nda çalışırken romanlar, öyküler ve makaleler yazdı. Alman işgali sırasında tutuklandı ve bir süre gözaltında tutuldu. Savaştan sonra saygın bir kamu figürüydü ve 1957'de Atina Akademisi üyeliğine seçildi. 3 Ağustos 1973'te Atina'da öldü.

İlk kez 1924'te tefrika olarak, 1931'de kitap olarak yayımlanan Το νούμερο 31328 (31328 Numaralı Esir), adını genç esire amele taburlarında verilen numaradan alır. Kısa ve yalın bölümlerde yürüyüşleri, açlığı, dayakları, arkadaşların ölümünü ve gardiyanlar arasındaki beklenmedik insanlık anlarını anlatır. Siyasi bir broşür gibi değil, bir tanığın ifadesi gibi okunur ve hâlâ 1922 üzerine yazılmış en güçlü kitaplardan biridir.

Γαλήνη (Dinginlik, 1939), Anadolulu bir grup mültecinin Attika'nın çorak kıyısında, Anavyssos yakınlarında, deniz ile taşlar arasında, sıla özlemi ve yeni bir hayatın yavaş emeğiyle kök salma çabasını izler. İşgal sırasında yazılan Αιολική γη (Eolya Toprakları, 1943) başlangıca döner: bir çocuğun Kemer dağının eteklerindeki dedesinin topraklarında geçen yazları; çobanlar, hayvanlar, efsaneler ve aşkın ve ölümün ilk sezgisi arasında, yıkılacağı bilinerek bakılan bir cennet. En sevilen ve en çok çevrilen kitabıdır.

Sonraki eserleri arasında İkinci Dünya Savaşı sırasında geçen Έξοδος (Göç, 1950) ve Ωκεανός (Okyanus, 1956) vardır. Üslubu yalın, lirik ve insancıldır; Myrivilis ve Dido Sotiriou ile birlikte Felaket kuşağına ses verdi.

Yunan öğrenciler okul antolojilerinde Αιολική γη ve Το νούμερο 31328'den sayfalar okur; kitaplar, B1 veya B2 düzeyindeki bir öğrencinin kolayca deneyebileceği ucuz baskılarla hâlâ satılmaktadır. Midilli'nin doğu kıyısından boğazın karşısındaki Ayvalık tepeleri görünür ve Midilli'den Ayvalık'a giden feribot, kitaplarının neyi anlattığını hissetmenin iyi bir yoludur. Bugün Ayvalık, Kydonies'in eski Rum evlerini ve kiliselerini görmeye gelen Yunan ziyaretçileri ağırlıyor; çoğu zaman çantalarında Eolya Toprakları ile.

• Gerçek soyadı Mellos'tu; Venezis, takma ad olarak kullandığı bir aile lakabıydı.
• 31328 Numaralı Esir başlığı, 1922'de esir olarak kendisine verilen numaradır.
• 1957'de Atina Akademisi'ne seçildi.
• Midilli'nin bir başka büyük romancısı Stratis Myrivilis, esaret anlatısını ilk kez bir Midilli gazetesinde yayımladı.