Ilias Venezis

Ilias Mellos, die schreef als Venezis, werd op 4 maart 1904 geboren in Ayvalık, door de Grieken Αϊβαλί of Κυδωνίες genoemd, een welvarende stad van olijfolie en zeep tegenover het eiland Lesbos. Hij groeide op tussen de stad en het boerenland van zijn grootouders in de heuvels, het landschap van zijn latere romans. Het was een grote en bijna volledig Griekse stad, met scholen, kerken en een levendige handel met de eilanden.

In september 1922, toen het Griekse leger in Klein-Azië ineenstortte, werd de achttienjarige gearresteerd en met duizenden andere Griekse mannen naar de werkbataljons (αμελέ ταμπουρού) gestuurd, gedwongen om onder vreselijke omstandigheden in het binnenland te marcheren en te werken. De meeste van zijn lotgenoten stierven. Na ongeveer veertien maanden werd hij vrijgelaten en stak hij over naar Mytilini, waar zijn familie als vluchtelingen onderdak had gevonden.

Op Lesbos vond hij werk bij een bank, en de romanschrijver Stratis Myrivilis publiceerde zijn eerste verslag van de gevangenschap in zijn krant. Later verhuisde hij naar Athene, waar hij vele jaren bij de Bank van Griekenland werkte en daarnaast romans, verhalen en artikelen schreef. Tijdens de Duitse bezetting werd hij gearresteerd en een tijd vastgehouden. Na de oorlog was hij een gerespecteerde publieke figuur, en in 1957 werd hij gekozen tot lid van de Academie van Athene. Hij stierf op 3 augustus 1973 in Athene.

Το νούμερο 31328 (Nummer 31328), eerst in afleveringen verschenen in 1924 en als boek in 1931, ontleent zijn titel aan het nummer dat de jonge gevangene in de werkbataljons kreeg. In korte, sobere hoofdstukken beschrijft het de marsen, de honger, de slagen, de dood van vrienden, maar ook momenten van onverwachte menselijkheid onder de bewakers. Het leest niet als een politiek pamflet maar als de verklaring van een getuige, en het is nog altijd een van de krachtigste boeken over 1922.

Γαλήνη (Sereniteit, 1939) volgt een groep vluchtelingen uit Klein-Azië die wortel proberen te schieten aan de kale kust van Attica, bij Anavyssos, tussen de zee en de stenen, met heimwee en het trage werk van een nieuw leven. Αιολική γη (Eolische aarde, 1943), geschreven tijdens de bezetting, keert terug naar het begin: de zomers van een jongen op het land van zijn grootvader onder de berg Kemer, tussen herders, dieren, legenden en het eerste besef van liefde en dood, een paradijs gezien in de wetenschap dat het vernietigd zal worden. Het is zijn meest geliefde en meest vertaalde boek.

Latere werken zijn onder meer Έξοδος (Exodus, 1950), dat zich afspeelt tijdens de Tweede Wereldoorlog, en Ωκεανός (Oceaan, 1956). Zijn stijl is eenvoudig, lyrisch en menselijk; met Myrivilis en Dido Sotiriou gaf hij een stem aan de generatie van de Catastrofe.

Griekse leerlingen lezen bladzijden uit Αιολική γη en Το νούμερο 31328 in schoolbloemlezingen, en de boeken zijn nog verkrijgbaar in goedkope edities die een B1- of B2-leerder gemakkelijk kan proberen. Vanaf de oostkust van Lesbos zie je de heuvels van Ayvalık aan de overkant van de zeestraat, en de veerboot van Mytilini naar Ayvalık is een goede manier om te voelen waar zijn boeken over gaan. Tegenwoordig verwelkomt Ayvalık zelf Griekse bezoekers die de oude Griekse huizen en kerken van Kydonies komen bekijken, vaak met Eolische aarde in hun tas.

• Zijn echte achternaam was Mellos; Venezis was een familiebijnaam die hij als pseudoniem gebruikte.
• De titel Nummer 31328 is het nummer dat hij in 1922 als gevangene kreeg.
• Hij werd in 1957 gekozen in de Academie van Athene.
• Stratis Myrivilis, een andere grote romanschrijver van Lesbos, publiceerde als eerste zijn verslag van de gevangenschap, in een krant in Mytilini.