Hippocrates

Hippocrates werd rond 460 v.Chr. geboren op Kos, een eiland voor de kust van Klein-Azië, in de familie van de Asklepiaden, een geslacht van artsen dat zijn afkomst terugvoerde op de helende god Asklepios. Hij leerde de geneeskunde van zijn vader Herakleides en onderwees haar op zijn beurt, waarbij hij naar verluidt ook leerlingen van buiten de familie tegen betaling aannam, wat nieuw was. Plato, die nog tijdens zijn leven schreef, noemt «Hippocrates van Kos, de Asklepiade» als vanzelfsprekend voorbeeld van een beroemde arts, en Aristoteles noemt hem «de grote Hippocrates»; deze twee vermeldingen zijn bijna alles wat we zeker weten.

Latere levensbeschrijvingen, eeuwen na zijn dood geschreven, vullen de rest in: dat hij veel reisde door Thracië, Thessalië, Macedonië en de eilanden, patiënten behandelde en lesgaf; dat hij een uitnodiging van de Perzische koning afsloeg; dat hij tijdens de pest naar Athene werd geroepen; dat hij lesgaf onder een plataan in de stad Kos. Een deel daarvan is legende. Zeker is dat hij een groot deel van zijn leven op het vasteland doorbracht en op hoge leeftijd, rond 370 v.Chr., in Larissa in Thessalië stierf.

In het Grieks heet hij Ιπποκράτης, in het Engels Hippocrates, in het Frans Hippocrate, in het Nederlands Hippocrates. Het heiligdom van Asklepios op Kos, het Asklepieion, door de ruïnes waarvan bezoekers nu wandelen, werd na zijn dood gebouwd, in de 4e en 3e eeuw v.Chr., deels te zijner ere.

Ongeveer zestig medische verhandelingen in het Ionische dialect zijn onder zijn naam overgeleverd: het Corpus Hippocraticum. Geleerden zijn het erover eens dat ze door verschillende auteurs van zijn school over meer dan een eeuw zijn geschreven, en niemand kan zeggen welke, als er al een is, van Hippocrates zelf zijn. Wat ze verbindt is een methode. «Περί ιερής νούσου» (Over de heilige ziekte) betoogt dat epilepsie niet goddelijker is dan welke andere ziekte ook en een oorzaak in het lichaam heeft. «Περί αέρων, υδάτων, τόπων» (Over luchten, wateren en plaatsen) brengt ziekte in verband met klimaat, water en seizoen, het begin van de omgevingsgeneeskunde. De zeven boeken van de «Επιδημίαι» (Epidemieën) beschrijven afzonderlijke patiënten dag na dag, met de eerlijke vermelding dat velen van hen stierven.

Het «Προγνωστικόν» (Prognosticon) leert de arts de tekenen van het lichaam te lezen en het verloop van een ziekte te voorzien; het magere, scherpe gezicht van een stervende heet nog steeds het hippocratisch gelaat. De leer dat gezondheid een evenwicht is van vier lichaamssappen, bloed, slijm, gele gal en zwarte gal, komt uit deze school en beheerste de Europese geneeskunde tweeduizend jaar lang. De «Αφορισμοί» (Aforismen) verzamelen korte regels voor de praktijk, te beginnen met het beroemde «het leven is kort, de kunst lang».

En dan is er de «Όρκος» (Eed): de jonge arts zweert bij Apollo en Asklepios zijn leermeester te eren, de behandeling te gebruiken ten bate van de zieken, geen dodelijk middel te geven en geheim te houden wat hij in de huizen van patiënten ziet. De zin «helpen, of ten minste niet schaden» staat in de Epidemieën; de Eed zegt hetzelfde in eigen woorden.

In Griekenland leggen afgestudeerde artsen nog steeds de eed van Hippocrates af in een moderne vorm, en de eerste regel, «Ὄμνυμι Ἀπόλλωνα ἰητρόν», is een van de weinige stukjes Oudgrieks die de meeste mensen herkennen. Op Kos kan de leerling gaan zitten onder de plataan van Hippocrates (Πλάτανος του Ιπποκράτη) op het centrale plein van de stad, een boom die in werkelijkheid maar een paar eeuwen oud is maar staat waar de overlevering zijn onderwijs situeert, en daarna omhoog lopen naar het Asklepieion met zijn drie terrassen boven de zee. Kos heeft een Internationale Hippocratische Stichting en een Hippocratesmuseum, en zijn standbeeld staat in de stad. Elke Griekse stad heeft een Ιπποκράτους-straat, en de uitdrukking ιπποκρατικός όρκος wordt ver buiten de geneeskunde gebruikt voor elke plechtige beroepsbelofte. De C1-leestekst van de site over Asklepios vertelt de mythe achter zijn familie.

• Plato noemt Hippocrates twee keer, in de Protagoras en de Phaedrus, waardoor hij een van de zeer weinige figuren uit zijn tijd is die door een tijdgenoot worden bevestigd.
• Van de ongeveer zestig hippocratische verhandelingen kan waarschijnlijk van geen enkele worden bewezen dat ze van Hippocrates zelf is; ze zijn het werk van zijn school over meer dan honderd jaar.
• De oorspronkelijke Eed verbiedt de arts het mes te gebruiken en laat de chirurgie over aan «wie dit ambacht uitoefenen», en wordt gezworen bij Apollo, Asklepios, Hygieia en Panakeia.
• De moderne woorden «crisis», «chronisch», «diagnose» en «epidemie» zijn allemaal Oudgriekse medische termen uit de hippocratische geschriften.