Hipokrates

Hipokrates urodził się na Kos, wyspie u wybrzeży Azji Mniejszej, około 460 roku p.n.e., w rodzie Asklepiadów, rodzinie lekarzy wywodzącej swoje pochodzenie od boga uzdrowiciela Asklepiosa. Medycyny uczył się od ojca, Heraklidesa, i sam jej potem nauczał, przyjmując podobno za opłatą uczniów spoza rodziny, co było nowością. Platon, piszący jeszcze za jego życia, wymienia «Hipokratesa z Kos, Asklepiadę» jako oczywisty przykład słynnego lekarza, a Arystoteles nazywa go «wielkim Hipokratesem»; te dwie wzmianki to niemal wszystko, co wiemy na pewno.

Późniejsze żywoty, spisane wieki po jego śmierci, uzupełniają resztę: że wiele podróżował po Tracji, Tesalii, Macedonii i wyspach, lecząc chorych i nauczając; że odrzucił zaproszenie króla perskiego; że wezwano go do Aten podczas zarazy; że nauczał pod platanem w mieście Kos. Część z tego to legenda. Pewne jest, że dużą część życia spędził na lądzie stałym i zmarł w Larisie w Tesalii w bardzo podeszłym wieku, około 370 roku p.n.e.

Po grecku nazywa się Ιπποκράτης, po angielsku Hippocrates, po francusku Hippocrate, po polsku Hipokrates. Sanktuarium Asklepiosa na Kos, Asklepiejon, po którego ruinach chodzą dziś zwiedzający, zbudowano po jego śmierci, w IV i III wieku p.n.e., częściowo na jego cześć.

Pod jego imieniem dotarło do nas około sześćdziesięciu traktatów medycznych w dialekcie jońskim – Corpus Hippocraticum. Badacze zgadzają się, że napisało je kilku autorów z jego szkoły na przestrzeni ponad stu lat, i nikt nie potrafi powiedzieć, które z nich, jeśli w ogóle jakieś, wyszły spod ręki samego Hipokratesa. Łączy je metoda. «Περί ιερής νούσου» (O chorobie świętej) dowodzi, że padaczka nie jest bardziej boska niż jakakolwiek inna choroba i ma przyczynę w ciele. «Περί αέρων, υδάτων, τόπων» (O powietrzu, wodach i miejscach) wiąże chorobę z klimatem, wodą i porą roku – to początek medycyny środowiskowej. Siedem ksiąg «Επιδημίαι» (Epidemie) opisuje poszczególnych pacjentów dzień po dniu, z uczciwą uwagą, że wielu z nich zmarło.

«Προγνωστικόν» (Prognostyka) uczy lekarza odczytywać znaki ciała i przewidywać przebieg choroby; wychudzona, zaostrzona twarz umierającego do dziś nazywa się twarzą Hipokratesa. Teoria, że zdrowie to równowaga czterech humorów – krwi, flegmy, żółci żółtej i żółci czarnej – pochodzi z tej szkoły i przez dwa tysiące lat panowała w medycynie europejskiej. «Αφορισμοί» (Aforyzmy) zbierają krótkie zasady praktyki, poczynając od słynnego «życie krótkie, sztuka długa».

I jest «Όρκος» (Przysięga): młody lekarz przysięga na Apollina i Asklepiosa czcić swego nauczyciela, stosować leczenie dla dobra chorych, nie podawać śmiercionośnego środka i zachować w tajemnicy to, co zobaczy w domach pacjentów. Zdanie «pomagać, a przynajmniej nie szkodzić» znajduje się w Epidemiach; Przysięga mówi to samo własnymi słowami.

W Grecji absolwenci medycyny wciąż składają przysięgę Hipokratesa w nowoczesnej formie, a jej pierwszy wers, «Ὄμνυμι Ἀπόλλωνα ἰητρόν», to jeden z niewielu fragmentów starogreckiego, które rozpoznaje większość ludzi. Na Kos uczący się może usiąść pod platanem Hipokratesa (Πλάτανος του Ιπποκράτη) na głównym placu miasta – drzewo ma w rzeczywistości zaledwie kilka stuleci, ale rośnie tam, gdzie tradycja umieszcza jego nauczanie – a potem wejść do Asklepiejonu z trzema tarasami nad morzem. Kos ma Międzynarodową Fundację Hipokratesa i muzeum Hipokratesa, a w mieście stoi jego posąg. Każde greckie miasto ma ulicę Ιπποκράτους, a wyrażenie ιπποκρατικός όρκος używane jest daleko poza medycyną na określenie każdej uroczystej zawodowej obietnicy. Tekst do czytania na poziomie C1 w serwisie o Asklepiosie opowiada mit stojący za jego rodem.

• Platon wspomina Hipokratesa dwukrotnie, w Protagorasie i w Fajdrosie, co czyni go jedną z bardzo nielicznych postaci swoich czasów poświadczonych przez współczesnego.
• Spośród około sześćdziesięciu traktatów hipokratejskich prawdopodobnie żadnego nie da się z pewnością przypisać samemu Hipokratesowi; są dziełem jego szkoły na przestrzeni ponad stu lat.
• Pierwotna Przysięga zabrania lekarzowi używać noża i pozostawia chirurgię «tym, którzy uprawiają to rzemiosło», a składa się ją na Apollina, Asklepiosa, Hygieję i Panakeję.
• Współczesne słowa «kryzys», «chroniczny», «diagnoza» i «epidemia» to wszystko starogreckie terminy medyczne występujące w pismach hipokratejskich.