Wasilis Tsitsanis

Tsitsanis urodził się 18 stycznia 1915 roku w Trikali, miasteczku targowym na równinie tesalskiej. Jego ojciec, szewc z Epiru, grał na mandolinie, a chłopiec najpierw nauczył się gry na skrzypcach, zanim sięgnął po buzuki, wówczas instrument biedoty i ludzi o złej sławie. W 1936 roku pojechał do Aten studiować prawo, ale zamiast tego trafił do studiów nagraniowych: jego pierwsze płyty ukazały się w 1937 roku, a w ciągu dwóch lat pisał już dla najlepszych śpiewaków epoki. W 1938 roku został powołany do wojska w Salonikach i pozostał tam przez całą niemiecką okupację (1941–44), prowadząc małe uzeri przy ulicy Pavlou Mela, gdzie grał wieczorami. Głód i strach tamtych lat zrodziły jego najsłynniejszą piosenkę.

W 1946 roku wrócił do Aten, a następna dekada była jego złotym wiekiem. Z piosenkarkami Sotirią Bellu i Mariką Ninu grał wieczór w wieczór w lokalu «Τζίμης ο Χοντρός» (Gruby Jimmy), a płyty, które razem nagrali, dziesiątki, utrwaliły brzmienie powojennej greckiej piosenki: buzuki, gitara, dwa głosy i teksty o miłości, biedzie i nocy. Później śpiewali go Stelios Kazandzidis, Prodromos Tsausakis i wielu innych. Od 1967 roku do ostatnich lat grał w klubie «Χάραμα» w Kesariani, gdzie ludzie stali w kolejce, by go posłuchać. Zachorował w 1983 roku, pojechał do Londynu na operację płuc i zmarł tam 18 stycznia 1984 roku, w swoje sześćdziesiąte dziewiąte urodziny. Jego pogrzeb w Atenach zgromadził ogromny tłum.

Przed Tsitsanisem rebetiko było muzyką palarni haszyszu i dzielnic uchodźców, z tekstami o więzieniu, narkotykach i nożach; jego mistrzem był Markos Wamwakaris. Tsitsanis zachował buzuki i tańce, ζεϊμπέκικο i χασάπικο, ale zmienił niemal wszystko inne. Jego melodie czerpały z zachodnich skal durowych i molowych w takim samym stopniu jak ze wschodnich modi, jego harmonie były bogatsze, a słowa mówiły o rzeczach, które każdy przeżył: utracona miłość, pusta kieszeń, czekająca matka, szara niedziela. W rezultacie powstała muzyka, którą cały kraj mógł uznać za swoją, a greckie słowo na nią zmieniło się z ρεμπέτικο na λαϊκό, piosenka popularna.

Swój pierwszy wielki przebój, Αρχόντισσα (Archontissa, «Szlachetna dama»), napisał w 1938 roku. Συννεφιασμένη Κυριακή (Pochmurna niedziela) powstała w Salonikach około 1943 roku i została nagrana w 1948 roku z Prodromosem Tsausakisem i Sotirią Bellu; niedziela szara jak serce śpiewaka stała się piosenką, którą Grecy śpiewają z dala od domu. Μπαξέ τσιφλίκι (Baxe Tsifliki, 1946) nosi nazwę dzielnicy Salonik i opiewa jej tawerny; Κάποια μάνα αναστενάζει (Gdzieś wzdycha matka, 1947) to lament matki za nieobecnym synem; Τα καβουράκια (Krabiki) to komiczna piosenka o podchmielonych hulakach, którzy o świcie wracają do domu, idąc bokiem jak kraby. Dodajcie Ό,τι κι αν πω δεν σε ξεχνώ (Cokolwiek powiem, nie zapominam cię), Της γερακίνας γιος (Syn sokolicy), Νύχτες μαγικές (Magiczne noce) i kilkaset innych, a otrzymacie dorobek, który każdy Grek zna przynajmniej we fragmentach, niezależnie od tego, czy wie, kto go napisał.

Najłatwiej poznać Tsitsanisa, wchodząc do dowolnej greckiej tawerny z muzyką na żywo i czekając: w ciągu godziny ktoś zagra Συννεφιασμένη Κυριακή, a cała sala będzie śpiewać. Nagrania Bellu, Ninu i Kazandzidisa łatwo znaleźć, a oryginał Pochmurnej niedzieli z 1948 roku, z Tsausakisem i Bellu, to ten, od którego warto zacząć. W Trikali w 2016 roku w odnowionej osmańskiej łaźni otwarto poświęcone mu muzeum, w mieście stoi jego pomnik z buzuki, a rocznica jego urodzin i śmierci, 18 stycznia, jest tam obchodzona co roku. Ulice Τσιτσάνη istnieją w całej Grecji. Film Ουζερί Τσιτσάνης z 2010 roku, oparty na powieści Jorgosa Skambardonisa, opowiada o latach w Salonikach. Jego piosenki wciąż są chronione prawem autorskim, ale śpiewa się je wszędzie.

• Zmarł 18 stycznia 1984 roku, dokładnie sześćdziesiąt dziewięć lat po swoich narodzinach 18 stycznia 1915 roku.
• Pojechał do Aten w 1936 roku studiować prawo i nigdy nie skończył; buzuki, uważane wtedy za instrument marginesu, przynosiło już więcej pieniędzy.
• Pochmurna niedziela została napisana w okupowanych Salonikach około 1943 roku, ale nagrać ją można było dopiero w 1948 roku, po wojnie.
• Wiele z jego najbardziej znanych piosenek jako pierwsze zaśpiewały kobiety, Sotiria Bellu i Marika Ninu, w czasach, gdy świat rebetiko był niemal całkowicie męski.