Arystofanes

Niemal wszystko, co wiemy o Arystofanesie, pochodzi z jego sztuk. Urodził się około 446 p.n.e. jako obywatel ateński z demu Kydatenajon i dorastał w latach świetności Peryklesa. Był jeszcze bardzo młody, gdy jego pierwszą komedię, Δαιταλείς (Biesiadnicy), wystawiono w 427 p.n.e. pod nazwiskiem innego producenta, najwyraźniej dlatego, że był zbyt młody, by samemu ubiegać się o chór. Jego druga sztuka, Βαβυλώνιοι (Babilończycy, 426 p.n.e.), atakowała potężnego polityka Kleona, który podobno pozwał go do sądu; Arystofanes odpowiedział, wyśmiewając Kleona jeszcze ostrzej w Ιππής (Rycerze, 424 p.n.e.), którzy zdobyli pierwszą nagrodę.

Cała jego kariera przypadła na wojnę peloponeską między Atenami a Spartą (431–404 p.n.e.), a pokój jest jego stałym tematem. Pisał na dwa ateńskie święta komediowe, Leneje zimą i Wielkie Dionizje wiosną, rywalizując z takimi przeciwnikami jak Kratinos i Eupolis. Pierwszą nagrodę zdobył za Αχαρνής (Acharnejczycy, 425 p.n.e.), Rycerzy i Βάτραχοι (Żaby, 405 p.n.e.), które tak podziwiano, że miasto przyznało im drugie wystawienie, zaszczyt nigdy wcześniej nieprzyznany żadnej komedii.

Po przegranej Aten pisał dalej, ale nastrój się zmienił: jego dwie ostatnie sztuki, Εκκλησιάζουσαι (Sejm kobiet, ok. 392 p.n.e.) i Πλούτος (Plutos, 388 p.n.e.), są łagodniejsze i mniej polityczne. Miał trzech synów, z których jeden, Araros, wystawił jego ostatnie komedie. Zmarł około 386 p.n.e.

Zachowało się jedenaście komedii. Wczesne sztuki wojenne są najostrzejsze: w Acharnejczykach rolnik zawiera prywatny pokój ze Spartą i cieszy się nim w pojedynkę; w Ειρήνη (Pokój, 421 p.n.e.) winogrodnik leci do nieba na olbrzymim żuku gnojarzu, by uwolnić boginię Pokoju; w Lizystracie (411 p.n.e.) kobiety Grecji odmawiają spania z mężami, dopóki mężczyźni nie przestaną walczyć. Chmury (423 p.n.e.) pokazują Sokratesa wiszącego w koszu, badającego niebo i uczącego młodych ludzi wygrywać złymi argumentami; Sokrates powiedział później na swoim procesie, że ta karykatura nastawiła sędziów przeciwko niemu. Σφήκες (Osy, 422 p.n.e.) śmieją się z ateńskiego zamiłowania do zasiadania w sądach.

W Ptakach (414 p.n.e.), jego najdłuższej i najpiękniejszej sztuce, dwaj Ateńczycy namawiają ptaki, by zbudowały Νεφελοκοκκυγία (Chmurokukułczyn) między ziemią a niebem i głodem zmusiły bogów do kapitulacji. Żaby wysyłają boga Dionizosa do podziemia, by sprowadził z powrotem zmarłego poetę, i inscenizują pojedynek między Ajschylosem a Eurypidesem, wraz z chórem żab «Βρεκεκεκὲξ κοὰξ κοάξ». W Θεσμοφοριάζουσαι (Kobiety na święcie Tesmoforiów, 411 p.n.e.) kobiety Aten sądzą Eurypidesa za oczernianie ich.

Jego komedie łączą slapstick, kalambury, pieśni wielkiej lirycznej urody, parodie tragedii i bezpośrednie ataki na prawdziwych ludzi siedzących na widowni. W parabazie chór występował naprzód i przemawiał do obywateli głosem samego poety, besztając ich za politykę. Nic nie było zakazane: politycy, wodzowie, filozofowie, bogowie i sama publiczność.

Każdego lata Festiwal Ateński i Epidauryjski wystawia komedię Arystofanesa w starożytnym teatrze, a grecka publiczność wciąż zaśmiewa się z liczących 2400 lat żartów o podatkach i politykach. Inscenizacja Ptaków Karolosa Kuna z 1959 roku wywołała skandal w Atenach, a potem odniosła triumf za granicą, a jego Teatr Sztuki uczynił z Arystofanesa współczesnego klasyka. Słowo Νεφελοκοκκυγία używa się po grecku na określenie każdego fantastycznego projektu, a Λυσιστράτη stała się na całym świecie symbolem protestu kobiet. Platon uczynił Arystofanesa postacią Συμπόσιον (Uczty), gdzie opowiada on mit o pierwszych ludziach przeciętych na pół i szukających swojej drugiej połowy, historię, którą ta strona opowiada na nowo. Fragmenty Ptaków i Chmur czyta się w greckich szkołach, a przymiotnik «αριστοφανικός» (arystofanesowski) wciąż opisuje każdą zjadliwą, rubaszną satyrę polityczną.

• Platon włożył mu w usta mowę w Uczcie: mit, że ludzie byli kiedyś podwójnymi istotami, przeciętymi na pół przez Zeusa, i że miłość to poszukiwanie naszej utraconej połowy.
• W Chmurach Sokrates mówi «ἀεροβατῶ καὶ περιφρονῶ τὸν ἥλιον»: w starogreckim «περιφρονῶ» znaczyło «kontempluję», ale w nowogreckim znaczy «gardzę», więc dziś wers brzmi jak «gardzę słońcem».
• Żaby to jedyna znana nam starożytna komedia, której w głosowaniu miasta przyznano drugie wystawienie.
• Sokrates siedział na widowni Chmur; późniejsza anegdota głosi, że wstał, aby obecni cudzoziemcy mogli zobaczyć, z kogo się kpi.