Aristofani

Pothuajse gjithçka që dimë për Aristofanin vjen nga dramat e tij. Lindi rreth vitit 446 p.e.s., qytetar athinas i demës Kidatenaion, dhe u rrit gjatë viteve të lavdisë së Perikliut. Ishte ende shumë i ri kur komedia e tij e parë, Δαιταλείς (Banketuesit), u vu në skenë në vitin 427 p.e.s. me emrin e një producenti, me sa duket sepse ishte shumë i ri për të kërkuar vetë një kor. Drama e tij e dytë, Βαβυλώνιοι (Babilonasit, 426 p.e.s.), sulmoi politikanin e fuqishëm Kleon, i cili thuhet se e çoi në gjyq; Aristofani u përgjigj duke u tallur edhe më ashpër me Kleonin te Ιππής (Kalorësit, 424 p.e.s.), që fitoi çmimin e parë.

E gjithë karriera e tij u zhvillua gjatë Luftës së Peloponezit midis Athinës dhe Spartës (431–404 p.e.s.), dhe paqja është tema e tij e vazhdueshme. Shkroi për dy festivalet komike të Athinës, Lenetë në dimër dhe Dionisiet e Mëdha në pranverë, duke garuar me rivalë si Kratini dhe Eupolisi. Fitoi çmimin e parë me Αχαρνής (Aharnasit, 425 p.e.s.), Kalorësit dhe Βάτραχοι (Bretkosat, 405 p.e.s.), e cila u admirua aq shumë sa qyteti i dha një shfaqje të dytë, nder që nuk i ishte dhënë kurrë më parë një komedie.

Pasi Athina humbi luftën, ai vazhdoi të shkruante, por fryma kishte ndryshuar: dy dramat e tij të fundit, Εκκλησιάζουσαι (Gratë në Kuvend, rreth 392 p.e.s.) dhe Πλούτος (Pluti, 388 p.e.s.), janë më të buta dhe më pak politike. Pati tre djem, njëri prej të cilëve, Ararosi, vuri në skenë komeditë e tij të fundit. Vdiq rreth vitit 386 p.e.s.

Kanë mbijetuar njëmbëdhjetë komedi. Dramat e hershme të luftës janë më therëset: te Aharnasit një fshatar bën një traktat paqeje privat me Spartën dhe e gëzon i vetëm; te Ειρήνη (Paqja, 421 p.e.s.) një vreshtar fluturon në qiell mbi një brumbull plehu gjigant për të shpëtuar perëndeshën Paqe; te Lisistrata (411 p.e.s.) gratë e Greqisë refuzojnë të flenë me burrat e tyre derisa burrat të ndalojnë luftën. Retë (423 p.e.s.) e tregon Sokratin të varur në një shportë, duke studiuar qiellin dhe duke u mësuar të rinjve të fitojnë me argumente të këqija; më vonë Sokrati tha në gjyqin e tij se kjo karikaturë e kishte helmuar jurinë kundër tij. Σφήκες (Grerëzat, 422 p.e.s.) tallet me dashurinë e athinasve për detyrën e jurisë.

Te Zogjtë (414 p.e.s.), drama e tij më e gjatë dhe më e bukur, dy athinas i bindin zogjtë të ndërtojnë Νεφελοκοκκυγία (Qytetin e Qyqeve në Re) midis tokës dhe qiellit dhe t'i detyrojnë perënditë të dorëzohen nga uria. Bretkosat e dërgon perëndinë Dioniso në botën e nëndheshme për të sjellë prapa një poet të vdekur dhe vë në skenë një garë midis Eskilit dhe Euripidit, bashkë me korin e bretkosave «Βρεκεκεκὲξ κοὰξ κοάξ». Te Θεσμοφοριάζουσαι (Gratë në Tesmoforie, 411 p.e.s.) gratë e Athinës e nxjerrin Euripidin në gjyq se i ka shpifur.

Komeditë e tij përziejnë farsën e trashë, lojërat e fjalëve, këngë me bukuri të madhe lirike, parodi të tragjedisë dhe sulme të drejtpërdrejta ndaj njerëzve të vërtetë që rrinin ulur në publik. Në parabazë kori dilte përpara dhe u drejtohej qytetarëve me zërin e vetë poetit, duke i qortuar për politikën. Asgjë nuk ishte e ndaluar: politikanët, gjeneralët, filozofët, perënditë dhe vetë publiku.

Çdo verë Festivali i Athinës dhe Epidaurit vë në skenë një komedi të Aristofanit në teatrin antik, dhe publiku grek ende shkrihet së qeshuri me shaka për taksat dhe politikanët që janë 2400 vjeç. Vënia në skenë e Zogjve nga Karolos Kuni në vitin 1959 shkaktoi skandal në Athinë dhe pastaj triumfoi jashtë vendit, dhe Teatri i tij i Artit e bëri Aristofanin një klasik modern. Fjala Νεφελοκοκκυγία përdoret në greqisht për çdo projekt fantazie, dhe Λυσιστράτη është bërë simbol i protestës së grave në mbarë botën. Platoni e bëri Aristofanin personazh te Συμπόσιον (Gostia), ku ai tregon mitin e njerëzve të parë të ndarë më dysh që kërkojnë gjysmën e tyre tjetër, një histori që kjo faqe e ritregon. Pjesë nga Zogjtë dhe Retë lexohen në shkollat greke, dhe mbiemri «αριστοφανικός» (aristofanik) ende përshkruan çdo satirë politike thumbuese dhe të pacipë.

• Platoni i vuri në gojë një fjalim te Gostia: mitin se njerëzit dikur ishin qenie të dyfishta, të prera përgjysmë nga Zeusi, dhe se dashuria është kërkimi i gjysmës sonë të humbur.
• Te Retë Sokrati thotë «ἀεροβατῶ καὶ περιφρονῶ τὸν ἥλιον»: në greqishten e lashtë «περιφρονῶ» do të thoshte «sodis», por në greqishten e re do të thotë «përbuz», ndaj sot vargu tingëllon si «përbuz diellin».
• Bretkosat është e vetmja komedi antike që dimë se iu dha një shfaqje e dytë me votim të qytetit.
• Sokrati ishte ulur në publikun e Reve; një anekdotë e mëvonshme thotë se ai u ngrit në këmbë që të huajt e pranishëm të shihnin me kë talleshin.