Hipatia e Aleksandrisë

I ati i Hipatisë, Teoni i Aleksandrisë, ishte matematikan dhe astronom pranë Muzeut, institucionit të lashtë kërkimor të themeluar nga Ptolemenjtë; ai është anëtari i fundit i tij që e njohim me emër. Ai e mësoi të bijën, dhe ajo shpejt e kaloi. Në vitet 390 ajo mbante në Aleksandri leksione publike për Platonin, Aristotelin dhe filozofët neoplatonistë, si dhe mësime private për një rreth nxënësish të përkushtuar. Njëri prej tyre, Sinesi i Kirenës, më vonë peshkop i krishterë, i shkroi letra që kanë mbijetuar; ai e quan «nënë, motër, mësuese» dhe i kërkon këshilla për të ndërtuar një hidrometër dhe një astrolab.

Ajo nuk u martua kurrë dhe, sipas burimeve, jetoi me një dinjitet që i fitoi respektin e burrave kryesorë të qytetit, paganë e të krishterë njëlloj. Ky respekt u bë i rrezikshëm kur Aleksandria u nda midis prefektit perandorak Orestit, që këshillohej me të, dhe peshkopit të ri Kirili, i cili po luftonte me Orestin për kontrollin e qytetit. U përhap thashethemi se Hipatia ishte pengesa për paqen midis dy burrave.

Në mars të vitit 415, gjatë Kreshmës, një turmë e udhëhequr nga një lexues i kishës i quajtur Pjetër e tërhoqi nga karroca, e zvarriti në Cezareum, një tempull i dikurshëm i shndërruar në kishë, e zhveshi dhe e vrau me copa tjegullash, pastaj ia dogji trupin. Historiani i kishës Sokrati Skolastik, që shkruante një brez më vonë dhe ishte vetë i krishterë, e regjistroi krimin me neveri, duke thënë se asgjë nuk mund të ishte më larg frymës së krishterimit se vrasje të tilla.

Nuk ka mbijetuar asnjë rresht i shkruar nga vetë Hipatia, por enciklopedia e shekullit të dhjetë e quajtur Suda rendit ç'ka shkruar: një koment mbi Aritmetikën e Diofantit, themeluesit të algjebrës, një koment mbi Konikët e Apolonit të Pergës, gjeometrinë e elipseve, parabolave dhe hiperbolave, si dhe një «kanun astronomik», tabela të llojit që përdorej për të parashikuar pozicionet e planetëve. Botimi i të atit i librit të tretë të Almagestit të Ptolemeut, teksti bazë i astronomisë për 1.400 vjet, mban një shënim se u rishikua nga «e bija ime Hipatia, filozofja». Disa studiues mendojnë se teksti grek i Diofantit që ka mbijetuar ia detyron formën e tij mësimeve të saj.

Si filozofe, ajo i përkiste traditës neoplatoniste të Plotinit, e cila mësonte se shpirti ngjitet përmes matematikës dhe sodisjes drejt një burimi të vetëm hyjnor; matematika për të nuk ishte zanat, por rrugë. Letrat e Sinesit tregojnë anën praktike: ajo e ndihmoi të projektonte një astrolab, instrumentin për matjen e lartësisë së yjeve, dhe një pajisje për matjen e dendësisë së lëngjeve.

Vepra e saj e vërtetë ishte mësimdhënia, jo librat. Në një qytet ku tempujt paganë ishin mbyllur në vitin 391 dhe dhuna fetare ishte e zakonshme, shkolla e saj pranonte të krishterë dhe paganë njëlloj dhe qëndronte larg grindjeve të kishave. Ajo pavarësi, më shumë se çdo doktrinë, e bëri të famshme dhe e vrau.

Çdo epokë e ka rikrijuar Hipatinë: shkrimtarët e Iluminizmit si martire të arsyes, Charles Kingsley në romanin e tij Hypatia (1853), piktorët e shekullit të nëntëmbëdhjetë dhe filmi Agora (2009), ku Rachel Weisz e interpreton në një Aleksandri të rindërtuar. Një krater në Hënë dhe asteroidi 238 Hypatia mbajnë emrin e saj. Në Greqi Υπατία është emër vajze që familjet ende e vënë, shpesh duke pasur parasysh historinë e saj, dhe ajo shfaqet në diskutimet shkollore për fundin e botës antike dhe për gratë në shkencë. Mënyra më e mirë për ta njohur janë burimet greke, që janë të shkurtra: kapitulli i Historisë kishtare të Sokratit Skolastik (7.15) që përshkruan vdekjen e saj, dhe letrat e Sinesit, një dritare për nxënësin mbi një miqësi të vërtetë midis një peshkopi dhe një mësueseje pagane.

• Nxënësi i saj Sinesi u bë peshkop i krishterë dhe vazhdoi t'i shkruante si mësueses së tij, duke i kërkuar ndihmë për të ndërtuar një hidrometër.
• Rrëfimi kryesor i vrasjes së saj vjen nga një historian i krishterë i kishës, Sokrati Skolastik, i cili e dënoi me fjalët më të ashpra.
• I ati, Teoni, është personi i fundit i njohur që i përkiste Muzeut të Aleksandrisë, institucionit kërkimor të Ptolemenjve.
• Çdo portret i famshëm i saj, nga pikturat e shekullit të nëntëmbëdhjetë deri te filmi Agora, është imagjinar; nuk ekziston asnjë figurë antike e saj.