Hypatia van Alexandrië

Hypatia's vader, Theon van Alexandrië, was een wiskundige en astronoom verbonden aan het Museion, de antieke onderzoeksinstelling die de Ptolemaeën hadden gesticht; hij is het laatste lid ervan dat we bij naam kennen. Hij onderwees zijn dochter, en zij overtrof hem al snel. In de jaren 390 gaf ze in Alexandrië openbare colleges over Plato, Aristoteles en de neoplatoonse filosofen, en privélessen aan een kring toegewijde leerlingen. Een van hen, Synesius van Cyrene, later christelijk bisschop, schreef haar brieven die bewaard zijn gebleven; hij noemt haar «moeder, zuster, lerares» en vraagt haar raad bij het bouwen van een hydrometer en een astrolabium.

Ze trouwde nooit en leefde volgens de bronnen met een waardigheid die haar het respect opleverde van de vooraanstaande mannen van de stad, heidenen en christenen. Dat respect werd gevaarlijk toen Alexandrië verdeeld raakte tussen de keizerlijke prefect Orestes, die haar raadpleegde, en de nieuwe bisschop Cyrillus, die met Orestes streed om de macht over de stad. Er gingen geruchten dat Hypatia het obstakel was voor vrede tussen de twee mannen.

In maart 415, tijdens de vastentijd, trok een menigte onder leiding van een kerklector genaamd Petrus haar uit haar rijtuig, sleepte haar naar het Caesareum, een voormalige tempel die kerk was geworden, ontkleedde haar en doodde haar met gebroken dakpannen, waarna ze haar lichaam verbrandde. De kerkhistoricus Socrates Scholasticus, die een generatie later schreef en zelf christen was, beschreef de misdaad met afschuw en zei dat niets verder af kon staan van de geest van het christendom dan zulke moorden.

Geen enkele regel van Hypatia's eigen hand is bewaard, maar de tiende-eeuwse encyclopedie die de Suda heet, somt op wat ze schreef: een commentaar op de Arithmetica van Diophantus, de grondlegger van de algebra, een commentaar op de Conica van Apollonius van Perga, de meetkunde van ellipsen, parabolen en hyperbolen, en een «astronomische canon», tabellen van het soort waarmee men de posities van de planeten voorspelde. De uitgave door haar vader van het derde boek van Ptolemaeus' Almagest, 1.400 jaar lang het standaardleerboek van de astronomie, vermeldt dat het herzien werd door «mijn dochter Hypatia, de filosofe». Sommige geleerden denken dat de bewaarde Griekse tekst van Diophantus zijn vorm aan haar lessen te danken heeft.

Als filosofe behoorde ze tot de neoplatoonse traditie van Plotinus, die leerde dat de ziel via wiskunde en contemplatie opstijgt naar één goddelijke bron; wiskunde was voor haar geen vak maar een weg. De brieven van Synesius tonen de praktische kant: ze hielp hem een astrolabium te ontwerpen, het instrument om de hoogte van sterren te meten, en een toestel om de dichtheid van vloeistoffen te meten.

Haar onderwijs, niet haar boeken, was haar eigenlijke werk. In een stad waar de heidense tempels in 391 gesloten waren en religieus geweld gewoon was, nam haar school christenen en heidenen op en bleef ze buiten de twisten van de kerken. Die onafhankelijkheid, meer dan welke leer ook, maakte haar beroemd en werd haar fataal.

Elk tijdperk heeft Hypatia opnieuw uitgevonden: de schrijvers van de Verlichting als martelares van de rede, Charles Kingsley in zijn roman Hypatia (1853), de schilders van de negentiende eeuw en de film Agora (2009), waarin Rachel Weisz haar speelt in een gereconstrueerd Alexandrië. Een krater op de maan en de planetoïde 238 Hypatia dragen haar naam. In Griekenland is Υπατία een meisjesnaam die families nog steeds geven, vaak met haar verhaal in gedachten, en ze komt voor in schoolgesprekken over het einde van de antieke wereld en over vrouwen in de wetenschap. De beste manier om haar te leren kennen zijn de Griekse bronnen, die kort zijn: het hoofdstuk uit de Kerkgeschiedenis van Socrates Scholasticus (7.15) dat haar dood beschrijft, en de brieven van Synesius, voor de cursist een venster op een echte vriendschap tussen een bisschop en een heidense lerares.

• Haar leerling Synesius werd christelijk bisschop en bleef haar toch schrijven als zijn lerares, met de vraag hem te helpen een hydrometer te bouwen.
• Het belangrijkste verslag van haar moord komt van een christelijke kerkhistoricus, Socrates Scholasticus, die hem in de scherpste bewoordingen veroordeelde.
• Haar vader Theon is de laatste persoon van wie bekend is dat hij tot het Museion van Alexandrië behoorde, de onderzoeksinstelling van de Ptolemaeën.
• Elk beroemd portret van haar, van de negentiende-eeuwse schilderijen tot de film Agora, is verzonnen; er bestaat geen enkele antieke afbeelding van haar.