Aristophanes

Bijna alles wat we over Aristophanes weten, komt uit zijn stukken. Hij werd rond 446 v.Chr. geboren als Atheens burger uit de demos Kydathenaion en groeide op tijdens de glorietijd van Perikles. Hij was nog heel jong toen zijn eerste komedie, Δαιταλείς (De feestgangers), in 427 v.Chr. werd opgevoerd onder de naam van een producent, kennelijk omdat hij te jong was om zelf een koor aan te vragen. Zijn tweede stuk, Βαβυλώνιοι (De Babyloniërs, 426 v.Chr.), viel de machtige politicus Kleon aan, die hem naar verluidt voor de rechter sleepte; Aristophanes antwoordde door Kleon nog harder te bespotten in Ιππής (De ridders, 424 v.Chr.), dat de eerste prijs won.

Zijn hele loopbaan speelde zich af tijdens de Peloponnesische Oorlog tussen Athene en Sparta (431–404 v.Chr.), en vrede is zijn vaste thema. Hij schreef voor de twee komische feesten van Athene, de Lenaia in de winter en de Grote Dionysia in de lente, en streed tegen rivalen als Kratinos en Eupolis. Hij won de eerste prijs met Αχαρνής (De Acharniërs, 425 v.Chr.), De ridders en Βάτραχοι (De kikkers, 405 v.Chr.), dat zo bewonderd werd dat de stad het een tweede opvoering toekende, een eer die nooit eerder aan een komedie was gegeven.

Nadat Athene de oorlog had verloren, bleef hij schrijven, maar de stemming was veranderd: zijn laatste twee stukken, Εκκλησιάζουσαι (Vrouwen in de volksvergadering, ca. 392 v.Chr.) en Πλούτος (Ploutos, 388 v.Chr.), zijn milder en minder politiek. Hij had drie zonen, van wie er één, Araros, zijn laatste komedies produceerde. Hij stierf rond 386 v.Chr.

Er zijn elf komedies bewaard. De vroege oorlogsstukken zijn het scherpst: in De Acharniërs sluit een boer een privévrede met Sparta en geniet er in zijn eentje van; in Ειρήνη (De vrede, 421 v.Chr.) vliegt een wijnboer op een reusachtige mestkever naar de hemel om de godin Vrede te bevrijden; in Lysistrata (411 v.Chr.) weigeren de vrouwen van Griekenland met hun mannen te slapen tot de mannen ophouden met vechten. De wolken (423 v.Chr.) toont Socrates hangend in een mand, terwijl hij de hemel bestudeert en jonge mannen leert winnen met slechte argumenten; Socrates zei later op zijn proces dat deze karikatuur de jury tegen hem had opgezet. Σφήκες (De wespen, 422 v.Chr.) lacht om de Atheense liefde voor juryplicht.

In De vogels (414 v.Chr.), zijn langste en mooiste stuk, overreden twee Atheners de vogels om Νεφελοκοκκυγία (Wolkenkoekoeksland) te bouwen tussen aarde en hemel en de goden uit te hongeren tot ze zich overgeven. De kikkers stuurt de god Dionysos naar de onderwereld om een dode dichter terug te halen en ensceneert een wedstrijd tussen Aischylos en Euripides, compleet met het kikkerkoor «Βρεκεκεκὲξ κοὰξ κοάξ». In Θεσμοφοριάζουσαι (Vrouwen op het Thesmophoriënfeest, 411 v.Chr.) stellen de vrouwen van Athene Euripides terecht omdat hij hen belasterd heeft.

Zijn komedies mengen gooi-en-smijtwerk, woordspelingen, liederen van grote lyrische schoonheid, parodieën op de tragedie en directe aanvallen op echte mensen die in het publiek zaten. In de parabasis stapte het koor naar voren en sprak de burgers toe met de stem van de dichter zelf, terwijl het hen over politiek de les las. Niets was taboe: politici, generaals, filosofen, goden en het publiek zelf.

Elke zomer brengt het Athene-Epidaurus Festival een komedie van Aristophanes in het antieke theater, en het Griekse publiek ligt nog altijd dubbel om grappen over belastingen en politici die 2400 jaar oud zijn. Karolos Kouns enscenering van De vogels in 1959 veroorzaakte een schandaal in Athene en triomfeerde daarna in het buitenland, en zijn Kunsttheater maakte van Aristophanes een moderne klassieker. Het woord Νεφελοκοκκυγία wordt in het Grieks gebruikt voor elk fantasieproject, en Λυσιστράτη is wereldwijd een symbool van vrouwenprotest geworden. Plato maakte Aristophanes tot personage in het Συμπόσιον (Symposium), waar hij de mythe vertelt van de eerste mensen die in tweeën werden gesneden en hun andere helft zoeken, een verhaal dat deze site navertelt. Fragmenten uit De vogels en De wolken worden op Griekse scholen gelezen, en het bijvoeglijk naamwoord «αριστοφανικός» (aristofanisch) beschrijft nog altijd elke bijtende, schunnige politieke satire.

• Plato legde hem in het Symposium een toespraak in de mond: de mythe dat mensen ooit dubbele wezens waren, door Zeus doormidden gesneden, en dat liefde de zoektocht is naar onze verloren helft.
• In De wolken zegt Socrates «ἀεροβατῶ καὶ περιφρονῶ τὸν ἥλιον»: in het Oudgrieks betekende «περιφρονῶ» «ik beschouw», maar in het Nieuwgrieks betekent het «ik veracht», zodat de regel vandaag klinkt als «ik veracht de zon».
• De kikkers is de enige antieke komedie waarvan we weten dat ze bij stemming van de stad een tweede opvoering kreeg.
• Socrates zat in het publiek van De wolken; een latere anekdote beweert dat hij opstond zodat de aanwezige buitenlanders konden zien wie er bespot werd.