Διδώ Σωτηρίου

Η Διδώ Παππά, αργότερα Σωτηρίου από τον γάμο της, γεννήθηκε στις 18 Φεβρουαρίου 1909 στο Αϊδίνι, μια ακμάζουσα πόλη στην ενδοχώρα της Σμύρνης, όπου ο πατέρας της είχε εργοστάσιο. Ο κόσμος της οικογένειας τελείωσε το 1922, όταν κατέρρευσε η εκστρατεία του ελληνικού στρατού στη Μικρά Ασία και πάνω από ένα εκατομμύριο Έλληνες της Ανατολίας έφυγαν ή εκδιώχθηκαν. Οι Παππάδες έφτασαν στην Αθήνα κατεστραμμένοι, και η Διδώ μεγάλωσε στο σπίτι μιας πλούσιας θείας, που πλήρωσε το σχολείο της και αργότερα τις σπουδές της στη γαλλική φιλολογία στο Γαλλικό Ινστιτούτο Αθηνών και στο Παρίσι.

Από τη δεκαετία του 1930 εργάστηκε ως δημοσιογράφος, σε γυναικεία περιοδικά και στον αριστερό Τύπο. Έγινε μέλος του Κομμουνιστικού Κόμματος, πήρε μέρος στην Αντίσταση στη διάρκεια της Κατοχής και έμεινε στην Αριστερά όλη της τη ζωή, αργότερα ως μέλος της ΕΔΑ και συντάκτρια της εφημερίδας Αυγή. Η μικρότερη αδελφή της, Έλλη Παππά, ήταν η σύντροφος του Νίκου Μπελογιάννη, του κομμουνιστή ηγέτη που εκτελέστηκε το 1952, και αυτή η ιστορία έγινε το μυθιστόρημά της «Εντολή» (1976).

Άρχισε να γράφει πεζογραφία μόλις στα πενήντα της, με το «Οι νεκροί περιμένουν» (1959), και τα «Ματωμένα χώματα» ακολούθησαν το 1962. Το 1990 τιμήθηκε με το βραβείο Αμπντί Ιπεκτσί για την ελληνοτουρκική φιλία. Πέθανε στην Αθήνα στις 23 Σεπτεμβρίου 2004, σε ηλικία ενενήντα πέντε ετών, μια μικρόσωμη, οξυδερκής γυναίκα που είχε γίνει κάτι σαν γιαγιά της προσφυγικής μνήμης της Ελλάδας.

Το «Οι νεκροί περιμένουν» (1959) είναι το αυτοβιογραφικό μυθιστόρημα μιας προσφυγικής οικογένειας: η άνετη ζωή στο Αϊδίνι, η φυγή του 1922, η φτώχεια της Αθήνας και η πολιτική αφύπνιση ενός κοριτσιού που γίνεται κομμουνίστρια. Εισήγαγε τα δύο θέματα όλου του έργου της, τη Μικρά Ασία και την Αριστερά, και έχει ήδη τη φωνή της, άμεση και χωρίς συναισθηματισμούς.

Τα «Ματωμένα χώματα» (1962) τα αφηγείται σε πρώτο πρόσωπο ο Μανόλης Αξιώτης, αγρότης από τον Κιρκιντζέ (σήμερα Σιρίντζε), ελληνικό χωριό στους λόφους πάνω από την Έφεσο. Το πρώτο μέρος είναι ειδύλλιο: θερισμοί, γιορτές, σύκα και ελιές, Έλληνες και Τούρκοι που ζουν δίπλα δίπλα με τις μικρές τριβές της γειτονιάς. Ύστερα ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος στέλνει τους Έλληνες άνδρες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στα τάγματα εργασίας (αμελέ ταμπουρού), όπου πολλοί πεθαίνουν από πείνα και κρύο· ο Μανόλης επιζεί, λιποτακτεί, κρύβεται. Το 1919 ο ελληνικός στρατός αποβιβάζεται στη Σμύρνη και εκείνος επιστρατεύεται, αυτή τη φορά ως στρατιώτης· το βιβλίο ακολουθεί την προέλαση στην Ανατολία και την άτακτη υποχώρηση του Αυγούστου 1922 ως την προκυμαία της φλεγόμενης Σμύρνης. Η Σωτηρίου έστησε το μυθιστόρημα πάνω στις σημειώσεις ενός πραγματικού ανθρώπου, του Μανόλη Αξιώτη, που είχε ζήσει αυτή τη ζωή και της έδωσε το χειρόγραφό του. Η οπτική της είναι σαφής και ασυνήθιστη για την Ελλάδα της εποχής: οι αγρότες και των δύο πλευρών είναι θύματα, και η ενοχή βαραίνει τις Μεγάλες Δυνάμεις και τους πολιτικούς που τους έστειλαν να σκοτώσουν ο ένας τον άλλον. Ο αποχαιρετισμός στην Ανατολή στην τελευταία σελίδα απευθύνεται σε έναν Τούρκο φίλο όσο και στη χαμένη γη.

Η «Εντολή» (1976) ανασυνθέτει τους τελευταίους μήνες του Νίκου Μπελογιάννη, από τη δίκη του ως το εκτελεστικό απόσπασμα· έγραψε επίσης δοκίμια για το Μικρασιατικό ζήτημα και τα αίτιά του.

Τα «Ματωμένα χώματα» επανεκδίδονται αδιάκοπα από το 1962, διαβάζονται σε αποσπάσματα στα ανθολόγια του ελληνικού λυκείου και είναι το βιβλίο που δίνουν οι Έλληνες στους ξένους που ρωτούν για τη Μικρά Ασία. Στην Τουρκία κυκλοφόρησαν το 1970 με τον τίτλο «Benden Selam Söyle Anadolu'ya» (Χαιρετίσματα στην Ανατολή από μένα) και διαβάζονται από τότε, γι' αυτό είναι μία από τους λίγους Έλληνες συγγραφείς με τουρκικό αναγνωστικό κοινό. Το χωριό Σιρίντζε, ο Κιρκιντζές του μυθιστορήματος, είναι σήμερα τουριστικός προορισμός κοντά στην Έφεσο, και οι Έλληνες επισκέπτες φτάνουν με το βιβλίο στις αποσκευές τους. Ένας μαθητής που έχει διαβάσει το μυθιστόρημα θα καταλάβει γιατί προσφυγικές συνοικίες της Αθήνας και της Θεσσαλονίκης έχουν ονόματα όπως Νέα Σμύρνη και Νέα Ιωνία, και γιατί τα τραγούδια της Μικράς Ασίας γεμίζουν ακόμη τις ελληνικές ταβέρνες. Οι σελίδες του ιστότοπου για τον Βενιζέλο και για τον Μυριβήλη, που πολέμησε στην ίδια εκστρατεία, συμπληρώνουν την εικόνα.

• Ο αφηγητής Μανόλης Αξιώτης ήταν πραγματικό πρόσωπο: έδωσε στη Σωτηρίου τα τετράδια της ζωής του, κι εκείνη τα έκανε μυθιστόρημα.
• Εξέδωσε το πρώτο της μυθιστόρημα στα πενήντα, μετά από μια καριέρα στη δημοσιογραφία, και έγραψε το πιο διάσημο βιβλίο της στα πενήντα τρία.
• Η τουρκική έκδοση του 1970 την έκανε γνωστή στην Τουρκία, και το 1990 τιμήθηκε με το βραβείο Αμπντί Ιπεκτσί, που φέρει το όνομα ενός δολοφονημένου Τούρκου δημοσιογράφου, για τη συμβολή της στην ελληνοτουρκική κατανόηση.
• Η αδελφή της Έλλη Παππά ήταν η σύντροφος του Νίκου Μπελογιάννη, «του ανθρώπου με το γαρίφαλο», και το μυθιστόρημα της Σωτηρίου «Εντολή» αφηγείται την ιστορία του από το εσωτερικό της οικογένειας.