Κική Δημουλά

Η Βασιλική Ράδου γεννήθηκε στην Αθήνα στις 6 Ιουνίου 1931 και έζησε σε αυτή την πόλη όλη της τη ζωή. Μετά το σχολείο προσλήφθηκε το 1949 ως υπάλληλος στην Τράπεζα της Ελλάδος και έμεινε εκεί ένα τέταρτο του αιώνα. Η πρώτη μικρή της συλλογή, Ποιήματα, κυκλοφόρησε το 1952, όταν ήταν είκοσι ενός ετών· αργότερα την αποκήρυξε ως νεανικό έργο. Το 1954 παντρεύτηκε τον ποιητή Άθω Δημουλά, δεκαπέντε χρόνια μεγαλύτερό της, που την ενθάρρυνε και του οποίου το επώνυμο κράτησε ως λογοτεχνικό όνομα. Απέκτησαν δύο παιδιά.

Τα πρώτα της βιβλία, Έρεβος (1956), Ερήμην (1958) και Επί τα ίχνη (1963), πέρασαν σχεδόν απαρατήρητα. Η καθιέρωση ήρθε με Το λίγο του κόσμου (1971), που ακολουθήθηκε δέκα χρόνια αργότερα από Το τελευταίο σώμα μου (1981). Ο θάνατος του συζύγου της το 1985 βρίσκεται πίσω από το Χαίρε ποτέ (1988), που τιμήθηκε με το Κρατικό Βραβείο Ποίησης και την έκανε διάσημη πολύ πέρα από τους λογοτεχνικούς κύκλους.

Από τότε κάθε νέο της βιβλίο ήταν γεγονός: Η εφηβεία της λήθης (1994), Ενός λεπτού μαζί (1998), Χλόη θερμοκηπίου (2005) και άλλα. Το 2002 εξελέγη μέλος της Ακαδημίας Αθηνών, το 2009 τιμήθηκε με το Ευρωπαϊκό Βραβείο Λογοτεχνίας στο Στρασβούργο και το 2010 με το Μεγάλο Κρατικό Βραβείο για το σύνολο του έργου της. Πέθανε στην Αθήνα στις 22 Φεβρουαρίου 2020, σε ηλικία ογδόντα οκτώ ετών.

Τα ποιήματα της Δημουλά μοιάζουν με σύντομα, κουβεντιαστά σημειώματα και αποδεικνύονται γεμάτα παγίδες. Το αγαπημένο της τέχνασμα είναι να παίρνει κατά λέξη τη γλώσσα της γραμματικής και της γραφειοκρατίας. Στον Πληθυντικό αριθμό, από Το λίγο του κόσμου, κλίνει τον έρωτα και τον φόβο σαν λέξεις σε σχολική άσκηση: ο έρωτας είναι ουσιαστικό, ενικού αριθμού, «γένους ανυπεράσπιστου». Στο Σημείο αναγνωρίσεως απευθύνεται στο άγαλμα μιας γυναίκας με δεμένα χέρια και επιμένει να την αποκαλεί γυναίκα, όχι άγαλμα. Αφηρημένα ουσιαστικά, η απουσία, η λήθη, η τύχη, η μνήμη, περπατούν μέσα στα ποιήματά της σαν άνθρωποι με επαγγέλματα και διαθέσεις.

Το άλλο μεγάλο της θέμα είναι η φωτογραφία. Τα παλιά στιγμιότυπα, με τα παγωμένα χαμόγελα και τα χαμένα φόντα τους, της επιτρέπουν να γράφει για τον χρόνο χωρίς να λέει ποτέ τίποτα επίσημο: οι άνθρωποι της φωτογραφίας έφυγαν, η φωτογραφία έμεινε. Το πένθος, μετά το 1985, γίνεται σταθερός σύντροφος που τον πειράζει αντί να τον θρηνεί· το Χαίρε ποτέ παίζει με τον χαιρετισμό «χαίρε» και τη λέξη «ποτέ».

Η γλώσσα είναι η καθημερινή αθηναϊκή ελληνική, στριμμένη στις αρθρώσεις: ένα ρήμα σε λάθος χρόνο, ένα επίθετο κολλημένο σε λάθος ουσιαστικό, ένα κλισέ διαλυμένο για να φανεί το κρυφό του νόημα. Αναγνώστες που κανονικά δεν διαβάζουν ποίηση την παραθέτουν· οι γλωσσολόγοι τη μελετούν. Τα συγκεντρωμένα της ποιήματα εκδόθηκαν με τον τίτλο Ποιήματα το 1998, και τα κατοπινά βιβλία κράτησαν την ίδια φωνή ως το τέλος, πιο στεγνή και πιο θλιμμένη, αλλά ποτέ στομφώδη.

Η Δημουλά ήταν κάτι σπάνιο: μια δύσκολη ποιήτρια που πουλούσε δεκάδες χιλιάδες αντίτυπα· τα βιβλία της από τις εκδόσεις Ίκαρος βρίσκονται σε κάθε ελληνικό βιβλιοπωλείο. Ποιήματα όπως το Σημείο αναγνωρίσεως και ο Πληθυντικός αριθμός περιλαμβάνονται στο σχολικό ανθολόγιο του Λυκείου, και οι καθηγητές τα χρησιμοποιούν για να δείξουν ότι η γραμματική μπορεί να είναι ζωντανή. Ηχογραφήσεις όπου διαβάζει η ίδια τα ποιήματά της, με χαμηλή, ειρωνική φωνή, βρίσκονται εύκολα στο διαδίκτυο: ακούστε τον Πληθυντικό αριθμό με τη δική της φωνή και ύστερα διαβάστε τον ξανά. Αρκετά ποιήματα έχουν μελοποιηθεί, και στίχοι όπως «Ο έρωτας, όνομα ουσιαστικόν» γράφονται σε κάρτες και τοίχους. Όταν πέθανε το 2020, εφημερίδες σε όλη την Ευρώπη δημοσίευσαν νεκρολογίες, και για μέρες οι Έλληνες μοιράζονταν τους στίχους της στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.

• Εργάστηκε στην Τράπεζα της Ελλάδος από το 1949 ως το 1974: είκοσι πέντε χρόνια μετρούσε τη μέρα τα χρήματα των άλλων και έγραφε τη νύχτα για την απουσία.
• Εξέδωσε το πρώτο της βιβλίο στα είκοσι ένα και αργότερα αρνήθηκε να το μετρά στα έργα της.
• Το 2002 έγινε η τρίτη γυναίκα που εξελέγη ποτέ στην Ακαδημία Αθηνών, και η πρώτη ποιήτρια.
• Το ποίημά της Πληθυντικός αριθμός είναι ένα μάθημα γραμματικής: κλίνει τον έρωτα, τον φόβο και τη μνήμη κατά αριθμό και γένος.