Ξενοφών

Ο Ξενοφών γεννήθηκε γύρω στο 430 π.Χ. στον αθηναϊκό δήμο της Ερχιάς, σε μια οικογένεια αρκετά πλούσια ώστε να τρέφει άλογα, πράγμα που τον έκανε ιππέα, και αρκετά συντηρητική ώστε να νιώθει άβολα στη ριζοσπαστική δημοκρατία των χρόνων του Πελοποννησιακού Πολέμου. Νέος ακόμη, ακολούθησε τον Σωκράτη. Το 401 π.Χ., αντίθετα με τη συμβουλή του Σωκράτη, δέχτηκε την πρόσκληση ενός φίλου να ενταχθεί στον στρατό που συγκέντρωνε ο Πέρσης πρίγκιπας Κύρος ο Νεότερος, επίσημα εναντίον ορεινών φυλών, στην πραγματικότητα εναντίον του αδελφού του, του βασιλιά Αρταξέρξη Β΄.

Ο Κύρος σκοτώθηκε στη μάχη των Κουνάξων κοντά στη Βαβυλώνα, και λίγο αργότερα οι Έλληνες στρατηγοί παρασύρθηκαν σε μια συνάντηση και δολοφονήθηκαν από τον σατράπη Τισσαφέρνη. Ο Ξενοφών, που δεν είχε καμία διοίκηση, μίλησε στη νυχτερινή συνέλευση, εξελέγη ένας από τους νέους στρατηγούς και τους επόμενους μήνες βοήθησε να οδηγηθούν περίπου δέκα χιλιάδες άντρες προς τον βορρά, μέσα από χιόνια, εχθρικές φυλές και πείνα, ως την ελληνική πόλη της Τραπεζούντας στον Εύξεινο Πόντο και έπειτα δυτικά ως το Βυζάντιο. Στη συνέχεια υπηρέτησε τον Σπαρτιάτη βασιλιά Αγησίλαο, πολέμησε στο πλευρό της Σπάρτης εναντίον της Αθήνας στην Κορώνεια το 394 π.Χ. και εξορίστηκε επίσημα από την πόλη του.

Η Σπάρτη του έδωσε ένα κτήμα στον Σκιλλούντα κοντά στην Ολυμπία, όπου για είκοσι χρόνια καλλιεργούσε, κυνηγούσε, μεγάλωσε δύο γιους και έγραφε. Μετά την ήττα της Σπάρτης στα Λεύκτρα το 371 π.Χ. έχασε το κτήμα και εγκαταστάθηκε στην Κόρινθο· το αθηναϊκό ψήφισμα της εξορίας ανακλήθηκε, και ο γιος του ο Γρύλλος σκοτώθηκε πολεμώντας για την Αθήνα στο ιππικό στη Μαντίνεια το 362 π.Χ. Ο Ξενοφών πέθανε γύρω στο 354 π.Χ., στην Κόρινθο ή στην Αθήνα.

Η Κύρου Ανάβασις («η πορεία προς τα ενδότερα») είναι το βιβλίο που τον έκανε αθάνατο: επτά βιβλία που αφηγούνται, σε τρίτο πρόσωπο, πώς εκείνος και οι Μύριοι γύρισαν πίσω, με τη διάσημη στιγμή του τέταρτου βιβλίου όταν η εμπροσθοφυλακή φτάνει στην κορυφή του όρους Θήχη και η κραυγή «Θάλαττα, θάλαττα!» κυλά πίσω σε όλη τη φάλαγγα. Είναι ταυτόχρονα πολεμικά απομνημονεύματα, ταξιδιωτικό βιβλίο για τη Μεσοποταμία, το Κουρδιστάν και την Αρμενία, και μελέτη του πώς ένας δημοκρατικός στρατός αυτοκυβερνάται με συνελεύσεις και λόγους. Τα Ελληνικά συνεχίζουν την ελληνική ιστορία ακριβώς εκεί όπου σταμάτησε ο Θουκυδίδης, το 411 π.Χ., και τη φτάνουν ως το 362, με την πτώση της Αθήνας το 404, την εξουσία των Τριάκοντα Τυράννων και την άνοδο και την πτώση της Σπάρτης.

Τα σωκρατικά έργα είναι το άλλο μισό της κληρονομιάς του. Τα Απομνημονεύματα υπερασπίζονται τον δάσκαλό του από την κατηγορία ότι διέφθειρε τους νέους, καταγράφοντας τις συζητήσεις του· μαζί με την Απολογία και το Συμπόσιον αποτελούν το μόνο πορτρέτο του Σωκράτη που δεν γράφτηκε από τον Πλάτωνα. Ο Οικονομικός, διάλογος για τη διαχείριση ενός σπιτιού και ενός κτήματος, χάρισε στην Ευρώπη τη λέξη «οικονομία». Η Κύρου Παιδεία είναι μια μυθιστορηματική βιογραφία του Κύρου του Μεγάλου, που διαβαζόταν για αιώνες ως εγχειρίδιο ηγεσίας. Έγραψε επίσης σύντομες πραγματείες για την ιππική τέχνη, τον ίππαρχο, το κυνήγι, τα έσοδα της Αθήνας και το πολίτευμα της Σπάρτης, καθώς και ένα εγκώμιο του Αγησιλάου. Η γλώσσα του είναι καθαρή, τακτοποιημένη και απέριττη, και γι' αυτό οι δάσκαλοι από την αρχαιότητα ως σήμερα τον βάζουν στα χέρια των αρχαρίων.

Κάθε Έλληνας που τελείωσε το λύκειο έχει διαβάσει Ξενοφώντα στο πρωτότυπο: τα Ελληνικά, με την παράδοση της Αθήνας το 404 π.Χ. και το γκρέμισμα των Μακρών Τειχών «υπό αυλητρίδων», διδάσκονται στην Α΄ Λυκείου, και η Ανάβασις ήταν για έναν αιώνα πριν το βιβλίο των αρχαρίων. Το «Θάλαττα, θάλαττα» το λέει, μισοαστεία, όποιος φτάνει επιτέλους στη θάλασσα σε ένα καλοκαιρινό ταξίδι με το αυτοκίνητο. Η οδός Ξενοφώντος ξεκινά από την πλατεία Συντάγματος στην Αθήνα. Ο Οικονομικός του είναι ο πρόγονος της λέξης οικονομία, και η Ανάβασις έχει εμπνεύσει έργα από τα δοκίμια του Ίταλο Καλβίνο ως την ταινία του 1979 «Οι πολεμιστές της νύχτας», που μεταφέρει την πορεία των Μυρίων στο μετρό της Νέας Υόρκης. Το αρχαίο κείμενο διατίθεται δωρεάν στη Βικιθήκη και στο Perseus.

• Η Ανάβασις είναι γραμμένη σε τρίτο πρόσωπο· ο Ξενοφών μιλά για τον εαυτό του ως «Ξενοφών» σε όλο το έργο, και μεταγενέστεροι αναγνώστες υποψιάστηκαν ότι αρχικά την κυκλοφόρησε με άλλο όνομα.
• Ο γιος του ο Γρύλλος σκοτώθηκε στην επέλαση του ιππικού στη Μαντίνεια το 362 π.Χ., και γράφτηκαν τόσα εγκώμια γι' αυτόν, ώστε ο Αριστοτέλης έγραψε μια πραγματεία γι' αυτά.
• Ο Ξενοφών πολέμησε εναντίον της ίδιας του της πόλης στην Κορώνεια το 394 π.Χ. και εξορίστηκε γι' αυτό· η Αθήνα ανακάλεσε το ψήφισμα περίπου τριάντα χρόνια αργότερα.
• Η καλτ ταινία του 1979 «Οι πολεμιστές της νύχτας» είναι μια νέα εκδοχή της Ανάβασης, με συμμορίες στη θέση των Περσών και το Κόνεϊ Άιλαντ στη θέση του Εύξεινου Πόντου.