Γιάννης Παπαϊωάννου

Ο Παπαϊωάννου γεννήθηκε το 1913 στην Κίο (σήμερα Γκεμλίκ στην Τουρκία), μια παλιά ελληνική πόλη στη νότια ακτή της θάλασσας του Μαρμαρά. Το 1922, όταν κατέρρευσε ο ελληνικός στρατός στη Μικρά Ασία, ο ελληνικός πληθυσμός της Κίου αναγκάστηκε να φύγει, και το εννιάχρονο αγόρι ήρθε στην Ελλάδα με την οικογένειά του ανάμεσα σε περισσότερους από ένα εκατομμύριο πρόσφυγες. Όπως οι περισσότεροι, έφτασαν σχεδόν με άδεια χέρια και ξεκίνησαν από την αρχή στις φτωχές συνοικίες της πρωτεύουσας, εγκαθιστάμενοι στις Τζιτζιφιές, δίπλα στη θάλασσα ανάμεσα στην Αθήνα και τον Πειραιά.

Στις προσφυγικές γειτονιές της Αθήνας και του Πειραιά διαμορφώθηκε το ρεμπέτικο τις δεκαετίες του 1920 και του 1930, ως συνάντηση της μουσικής των καφέ της Σμύρνης και της Κωνσταντινούπολης με τα τραγούδια του υποκόσμου του Πειραιά. Ο Παπαϊωάννου μεγάλωσε μέσα σε αυτόν τον κόσμο. Έμαθε μπουζούκι νέος, έπαιξε στις ταβέρνες και από τα τέλη της δεκαετίας του 1930 άρχισε να ηχογραφεί. Χρειάστηκε να δουλέψει κάτω από τη λογοκρισία της δικτατορίας του Μεταξά (1936–1941), που απαγόρευε τα τραγούδια για το χασίσι και τον υπόκοσμο, και όπως οι συνάδελφοί του στράφηκε στα ερωτικά τραγούδια και στις εικόνες της ζωής της πόλης.

Τα πιο δημιουργικά του χρόνια ήταν οι δεκαετίες του 1940 και του 1950, μετά την Κατοχή, όταν το ρεμπέτικο έγινε το λαϊκό τραγούδι όλης της χώρας και οι μεγάλοι τραγουδιστές της εποχής ηχογράφησαν τη μουσική του. Συνέχισε να συνθέτει και να παίζει ως το 1972, όταν σκοτώθηκε σε τροχαίο δυστύχημα γυρίζοντας σπίτι από τη δουλειά τα ξημερώματα.

Ο Παπαϊωάννου ανήκει στη γενιά που μετέφερε το ρεμπέτικο από τους τεκέδες της δεκαετίας του 1930 στο μεγάλο κοινό των μεταπολεμικών χρόνων. Ως μπουζουξής θαυμαζόταν για το καθαρό, εκφραστικό του παίξιμο στην κλασική τρίχορδη παράδοση· ως συνθέτης έγραψε πλήθος τραγουδιών στους βασικούς χορευτικούς ρυθμούς του ρεμπέτικου, το ζεϊμπέκικο, το χασάπικο και το τσιφτετέλι.

Τα θέματά του είναι εκείνα των φτωχών της πόλης: η αγάπη και η ζήλια, η νύχτα και η ταβέρνα, η αξιοπρέπεια του μάγκα, του ξύπνιου ανθρώπου της γειτονιάς, και κάτω από όλα η μνήμη του ξεριζωμού. Το Πριν το χάραμα είναι το τραγούδι που ξέρουν οι περισσότεροι· ο ίδιος ο τίτλος του φέρνει στον νου τις τελευταίες ώρες μιας βραδιάς στην ταβέρνα, όταν η μουσική συνεχίζεται ως το ξημέρωμα. Το Πέντε Έλληνες στον Άδη ήταν άλλη μια μεγάλη επιτυχία, ενώ η Μοδιστρούλα, ο Καπετάν Αντρέας Ζέππος και το Φοβάμαι μη σε χάσω είναι κλασικά δείγματα του είδους. Στο οργανικό Σούρουπο στις Τζιτζιφιές μπορεί κανείς να ακούσει το δικό του παίξιμο.

Πολλά από τα τραγούδια του τραγουδιούνται σήμερα χωρίς ο κόσμος να ξέρει ποιος τα έγραψε, όπως συμβαίνει με μεγάλο μέρος του ρεμπέτικου. Για τους ειδικούς όμως ο Παπαϊωάννου στέκεται δίπλα στον Βαμβακάρη και τον Τσιτσάνη ως ένας από τους συνθέτες που έδωσαν στο είδος την κλασική του μορφή.

Για να γνωρίσετε τον Παπαϊωάννου, ακούστε μια ηχογράφηση του Πριν το χάραμα και έπειτα πηγαίνετε σε ένα ρεμπετάδικο, μια ταβέρνα με ζωντανό ρεμπέτικο, όπου τα τραγούδια του ανήκουν στο βασικό ρεπερτόριο· οι μουσικοί θα τα ξέρουν, ακόμη κι αν το κοινό δεν ξέρει το όνομα του συνθέτη. Τα τραγούδια του υπάρχουν στις περισσότερες ανθολογίες κλασικού ρεμπέτικου, και τα ανακάλυψε ξανά μια νεότερη γενιά στην αναβίωση του ρεμπέτικου τις δεκαετίες του 1970 και του 1980. Στη Νέα Κίο, κοντά στο Άργος, η μνήμη της παλιάς Κίου μένει ακόμη ζωντανή. Η ζωή του είναι επίσης ένας καλός δρόμος για να γνωρίσει κανείς την ιστορία των προσφύγων του 1922, που διαμόρφωσε τη νεοελληνική μουσική.

• Γεννήθηκε στην Κίο, σημερινό Γκεμλίκ της Τουρκίας, και ήρθε στην Ελλάδα πρόσφυγας σε ηλικία εννέα ετών.
• Μια ολόκληρη πόλη στην Πελοπόννησο, η Νέα Κίος κοντά στο Άργος, ιδρύθηκε από πρόσφυγες από τον τόπο γέννησής του.
• Όπως άλλοι ρεμπέτες, χρειάστηκε να προσαρμόσει τα τραγούδια του στη λογοκρισία της δικτατορίας του Μεταξά, που απαγόρευε τα τραγούδια για το χασίσι.
• Πολλοί Έλληνες ξέρουν να τραγουδούν τα τραγούδια του χωρίς να ξέρουν το όνομά του.