Γιώργος Θεοτοκάς

Ο Θεοτοκάς γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη στις 27 Αυγούστου 1905 σε μια εύπορη ελληνική οικογένεια· και οι δύο γονείς του κατάγονταν από τη Χίο, και ο πατέρας του είχε σπουδάσει νομικά. Πέρασε τα παιδικά του χρόνια στη μεγάλη κοσμοπολίτικη πόλη, τον κόσμο που θα περιέγραφε στον Λεωνή, και το 1922, τη χρονιά της Μικρασιατικής Καταστροφής, η οικογένεια εγκαταστάθηκε στην Αθήνα. Σπούδασε νομικά στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και συνέχισε τις σπουδές του στο Παρίσι και στο Λονδίνο στα τέλη της δεκαετίας του 1920, χρόνια που τον άνοιξαν στην ευρωπαϊκή λογοτεχνία και σκέψη.

Επιστρέφοντας στην Αθήνα, δημοσίευσε το Ελεύθερο πνεύμα το 1929 με το ψευδώνυμο Ορέστης Διγενής, και το κείμενο τον έκανε εκπρόσωπο μιας νέας λογοτεχνικής γενιάς, εκείνης του Σεφέρη, του Ελύτη, του Βενέζη και του Κοσμά Πολίτη. Εργάστηκε ως δικηγόρος, αλλά η ζωή του ήταν το γράψιμο: μυθιστορήματα, διηγήματα, θεατρικά, δοκίμια, ταξιδιωτικά βιβλία και πολιτικά άρθρα. Ήταν πεπεισμένος δημοκράτης και φιλελεύθερος, αντίθετος στη δικτατορία από δεξιά και από αριστερά, και μετά τον Εμφύλιο υποστήριξε τη συμφιλίωση των Ελλήνων. Διετέλεσε δύο φορές γενικός διευθυντής του Εθνικού Θεάτρου, το 1945–46, αμέσως μετά την Κατοχή, και ξανά το 1952–53. Ταξίδεψε πολύ, έγραψε για την Κύπρο και τις Ηνωμένες Πολιτείες και κράτησε ημερολόγιο για πολλά χρόνια. Πέθανε στην Αθήνα στις 30 Οκτωβρίου 1966, λίγους μήνες πριν από το στρατιωτικό πραξικόπημα του Απριλίου 1967 που φοβόταν.

Το Ελεύθερο πνεύμα (1929) είναι ένα σύντομο, μαχητικό δοκίμιο. Ο Θεοτοκάς υποστήριζε ότι ο ελληνικός πεζός λόγος ήταν εγκλωβισμένος στο χωριό και στο λαϊκό παραμύθι, στη νοσταλγία και στην παλιά διαμάχη για τη γλώσσα. Η Ελλάδα χρειαζόταν συγγραφείς που να κοιτάζουν τη σύγχρονη πόλη, την Ευρώπη, τις ιδέες και το άτομο, μένοντας ταυτόχρονα Έλληνες. Το δοκίμιο διαβάστηκε ως διακήρυξη ανεξαρτησίας, και η γενιά που ακολούθησε το υιοθέτησε ως πρόγραμμά της.

Το μυθιστόρημά του Αργώ (δύο τόμοι, 1933 και 1936) είναι η απόπειρά του για το μεγάλο νεοελληνικό μυθιστόρημα: μια πλατιά εικόνα της Αθήνας της δεκαετίας του 1920, με μια ομάδα φοιτητών γεμάτων πολιτικά όνειρα, κομμουνιστές, εθνικιστές και ιδεαλιστές, που ταξιδεύουν σαν τους Αργοναύτες προς ένα μέλλον που δεν μπορούν να δουν. Ο Λεωνής (1940) είναι συντομότερος και πιο τρυφερός: η ιστορία ενός αγοριού που μεγαλώνει στην Κωνσταντινούπολη στα χρόνια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, ως το τέλος εκείνου του ελληνικού κόσμου· σελίδες του υπάρχουν στα σχολικά βιβλία. Η Ιερά οδός (1950), που αργότερα την ολοκλήρωσε στο μεγάλο μυθιστόρημα Ασθενείς και οδοιπόροι (1964), παρακολουθεί την ελληνική κοινωνία μέσα από την Κατοχή και τον Εμφύλιο. Έγραψε επίσης θεατρικά έργα εμπνευσμένα από την ελληνική παράδοση και ιστορία, ανάμεσά τους Το γεφύρι της Άρτας (1942). Τα ημερολόγιά του, που εκδόθηκαν μετά τον θάνατό του ως Τετράδια ημερολογίου, είναι από τις καλύτερες μαρτυρίες της ελληνικής πνευματικής ζωής της εποχής του.

Οι Έλληνες μαθητές γνωρίζουν τον Θεοτοκά μέσα από τον Λεωνή, του οποίου οι σκηνές παιδικής ζωής στην Κωνσταντινούπολη βρίσκονται στα σχολικά αναγνωστικά, και μέσα από το Ελεύθερο πνεύμα, το κείμενο που παραθέτει κάθε ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας όταν μιλά για τη Γενιά του '30. Η Αργώ παραμένει το μυθιστόρημα που προτείνεται σε όποιον θέλει να καταλάβει τα πολιτικά πάθη της μεσοπολεμικής Αθήνας. Τα δοκίμιά του για τη δημοκρατία και για την ελληνική γλώσσα παρατίθενται ακόμη στον δημόσιο διάλογο. Για έναν μαθητή, ο Λεωνής είναι καλή αφετηρία: ένα σύντομο, καθαρό βιβλίο για τον κόσμο ενός αγοριού στην Κωνσταντινούπολη, την οποία οι Έλληνες ακόμη αποκαλούν απλώς η Πόλη, γραμμένο σε σύγχρονα, ευανάγνωστα ελληνικά.

• Δημοσίευσε το μανιφέστο του Ελεύθερο πνεύμα το 1929, πριν κλείσει τα τριάντα, με το ψευδώνυμο Ορέστης Διγενής.
• Το μυθιστόρημά του Αργώ πήρε τον τίτλο του από το πλοίο του Ιάσονα και των Αργοναυτών.
• Ήταν γενικός διευθυντής του Εθνικού Θεάτρου το 1945–46, αμέσως μετά την απελευθέρωση της Ελλάδας.
• Πέθανε τον Οκτώβριο του 1966, λίγους μήνες πριν από τη δικτατορία των συνταγματαρχών για την οποία είχε προειδοποιήσει.