Γιάννης Μόραλης

Ο Μόραλης γεννήθηκε στην Άρτα της Ηπείρου στις 23 Απριλίου 1916. Μόλις δεκαπέντε ετών, το 1931, μπήκε στη Σχολή Καλών Τεχνών της Αθήνας, όπου μαθήτευσε για λίγο κοντά στον Κωνσταντίνο Παρθένη και έπειτα στον Ουμβέρτο Αργυρό, και έμαθε χαρακτική στο εργαστήριο του Γιάννη Κεφαλληνού, τον οποίο αργότερα αποκάλεσε «πατέρα, δάσκαλο και φίλο». Αποφοίτησε το 1936 και τον επόμενο χρόνο μια υποτροφία της Ακαδημίας Αθηνών τον έστειλε στη Ρώμη και κατόπιν στο Παρίσι, όπου σπούδασε, μεταξύ άλλων, ψηφιδωτό. Ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος τον έφερε πίσω στην Ελλάδα.

Ανήκει στη «γενιά του '30», στους καλλιτέχνες και συγγραφείς, όπως ο Γκίκας, ο Τσαρούχης, ο Σεφέρης και ο Ελύτης, που αναζήτησαν μια μοντέρνα τέχνη που να είναι συγχρόνως βαθιά ελληνική. Το 1947 εξελέγη διδάσκων στη Σχολή Καλών Τεχνών, όπου έγινε τακτικός καθηγητής το 1957, και δίδαξε εκεί ως το 1983, διαμορφώνοντας γενιές Ελλήνων ζωγράφων. Το 1958 εκπροσώπησε την Ελλάδα στην Μπιενάλε της Βενετίας μαζί με τον Τσαρούχη και τον γλύπτη Λάζαρο Σόχο. Τιμήθηκε με τον Ταξιάρχη του Φοίνικος το 1965, με το Βραβείο Τεχνών της Ακαδημίας Αθηνών το 1979, και με μεγάλη αναδρομική έκθεση στην Εθνική Πινακοθήκη το 1988, οπότε της δώρισε μεγάλο αριθμό έργων. Ζωγράφιζε σχεδόν ως το τέλος της μακριάς ζωής του και πέθανε στην Αθήνα στις 20 Δεκεμβρίου 2009, σε ηλικία ενενήντα τριών ετών.

Ο Μόραλης ξεκίνησε με μια ευαίσθητη, ρεαλιστική ζωγραφική πορτρέτων και μορφών, σε απαλά χρώματα. Από τη δεκαετία του 1950 η τέχνη του έγινε όλο και πιο γεωμετρική: τα σώματα γίνονται καμπύλες και επίπεδα, τα πρόσωπα ωοειδή, και το χρώμα επίπεδες, ζεστές επιφάνειες σε ώχρα, λευκό, κόκκινο της γης και μπλε. Τα θέματά του είναι λίγα και σταθερά: νέες γυναίκες, ερωτευμένοι, το γυμνό, η θάλασσα, το ελληνικό φως. Οι μορφές είναι ταυτόχρονα μοντέρνες και αρχαίες· θυμίζουν τη γαλήνη της αρχαϊκής γλυπτικής και τις επιτύμβιες στήλες του Κεραμεικού.

Η σχέση αυτή με την αρχαία ταφική τέχνη φαίνεται πιο καθαρά στα Επιτύμβια, μια σειρά πινάκων για τον θάνατο και τον αποχαιρετισμό που εκτέθηκε το 1963 και συγκαταλέγεται στα αριστουργήματά του· αργότερα τη δώρισε στην Εθνική Πινακοθήκη. Ο Μόραλης δούλεψε και σε μνημειακή κλίμακα: για το Χίλτον της Αθήνας, που άνοιξε στις αρχές της δεκαετίας του 1960, σχεδίασε τις τεράστιες χαραγμένες μαρμάρινες συνθέσεις που καλύπτουν τις προσόψεις του. Φιλοτέχνησε σκηνικά και κοστούμια για τον χορό και το θέατρο, από το μπαλέτο Έξι λαϊκές ζωγραφιές (1951), σε μουσική του Μάνου Χατζιδάκι, ως τις Ικέτιδες του Αισχύλου (Εθνικό Θέατρο, Επίδαυρος, 1964) και τον Οιδίπους Τύραννος του Κάρολου Κουν στο θέατρο Aldwych του Λονδίνου το 1968. Εικονογράφησε επίσης εκδόσεις των ποιητών της γενιάς του, του Σεφέρη και του Ελύτη, για τις εκδόσεις Ίκαρος, και τα σχέδιά του μοιράζονται με τα ποιήματα την ίδια διαύγεια.

Όποιος περπατήσει στη λεωφόρο Βασιλίσσης Σοφίας στην Αθήνα μπορεί να δει έργο του Μόραλη: η σκαλισμένη μαρμάρινη πρόσοψη του Χίλτον είναι σημείο αναφοράς της πόλης. Μέσα στην Εθνική Πινακοθήκη, τα Επιτύμβια και πολλοί άλλοι πίνακες ανήκουν στη μόνιμη συλλογή, και έργα του βρίσκονται σε πολλές δημόσιες και ιδιωτικές ελληνικές συλλογές. Τα γεωμετρικά του ζευγάρια εμφανίζονται σε εξώφυλλα βιβλίων, αφίσες και σχολικά βιβλία καλλιτεχνικών, και οι εκδόσεις του Ελύτη και του Σεφέρη που εικονογράφησε κυκλοφορούν ακόμη. Για πολλούς Έλληνες, οι ζεστές ώχρες και τα ήρεμα πρόσωπά του μοιάζουν απλώς με «Ελλάδα»· δοκιμάστε να περιγράψετε στα ελληνικά έναν πίνακά του: χρώματα, σχήματα, συναισθήματα.

• Μπήκε στη Σχολή Καλών Τεχνών της Αθήνας στα δεκαπέντε του, το 1931.
• Δίδαξε στην ίδια σχολή πάνω από τριάντα πέντε χρόνια, από το 1947 ως το 1983.
• Οι μαρμάρινες συνθέσεις στις προσόψεις του Χίλτον της Αθήνας ήταν δικός του σχεδιασμός, με ανάθεση το 1959.
• Εκπροσώπησε την Ελλάδα στην Μπιενάλε της Βενετίας το 1958 μαζί με τον Γιάννη Τσαρούχη.