Μιχάλης Κακογιάννης

Ο Κακογιάννης γεννήθηκε στις 11 Ιουνίου 1922 στη Λεμεσό της Κύπρου, τότε βρετανική αποικία. Ο πατέρας του, Παναγιώτης Κακογιάννης, ήταν διακεκριμένος δικηγόρος, στον οποίο οι Βρετανοί απένειμαν αργότερα τίτλο ιππότη. Η οικογένεια έστειλε το αγόρι στο Λονδίνο να σπουδάσει νομικά και πήρε την άδεια του δικηγόρου, όμως ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος άλλαξε τα σχέδιά του: εργάστηκε στην ελληνική υπηρεσία του BBC, έπειτα σπούδασε υποκριτική στη σχολή του θεάτρου Ολντ Βικ και έπαιξε αρκετά χρόνια στη λονδρέζικη σκηνή με το όνομα Μάικλ Γιάννης. Δεν άσκησε ποτέ τη δικηγορία.

Το 1953 μετακόμισε στην Αθήνα, μια πόλη που σχεδόν δεν γνώριζε, για να κάνει κινηματογράφο. Η πρώτη του ταινία, Κυριακάτικο ξύπνημα (1954), ήταν μια σεμνή κωμωδία· η δεύτερη, Στέλλα (1955), έκανε σταρ τη Μελίνα Μερκούρη και τον έφερε στις Κάννες. Την επόμενη δεκαετία γύριζε εναλλάξ ελληνικές και διεθνείς ταινίες, και ο Αλέξης Ζορμπάς (1964), γυρισμένος στην Κρήτη με τον Άντονι Κουίν, τον έκανε παγκοσμίως διάσημο. Στη διάρκεια της δικτατορίας του 1967–74 έζησε στο εξωτερικό και γύρισε τις Τρωάδες στην Ισπανία· μετά την τουρκική εισβολή στην Κύπρο το 1974 γύρισε το ντοκιμαντέρ Αττίλας '74.

Από τη δεκαετία του 1980 εργάστηκε κυρίως στο θέατρο και την όπερα, σκηνοθετώντας αρχαία τραγωδία στην Επίδαυρο και στο εξωτερικό, και γύρισε την τελευταία του ταινία, μια μεταφορά του Βυσσινόκηπου του Τσέχοφ, το 1999. Το 2010 εγκαινίασε το Ίδρυμα Μιχάλης Κακογιάννης, ένα κέντρο τεχνών στην Αθήνα. Πέθανε στην Αθήνα στις 25 Ιουλίου 2011, σε ηλικία ογδόντα εννέα ετών.

Οι ελληνικές ταινίες του Κακογιάννη της δεκαετίας του 1950 είναι μικρά, κοφτερά δράματα απλών ανθρώπων. Η Στέλλα (1955), με μουσική του Μάνου Χατζιδάκι, είναι η ιστορία μιας τραγουδίστριας της ταβέρνας που αρνείται να παντρευτεί τον άνδρα που την αγαπά και σκοτώνεται γι' αυτό· η ερμηνεία της Μελίνας Μερκούρη και το τραγούδι «Αγάπη που 'γινες δίκοπο μαχαίρι» την έκαναν κλασική. Το κορίτσι με τα μαύρα (1956), με την Έλλη Λαμπέτη, διαδραματίζεται στην Ύδρα, και Το τελευταίο ψέμα (1958) σε μια αθηναϊκή οικογένεια που βρίσκεται μπροστά στην καταστροφή. Η Ηλέκτρα (1962), με την Ειρήνη Παππά, άνοιξε την τριλογία του Ευριπίδη στον κινηματογράφο, γυρισμένη σε πραγματικά τοπία, με τον χορό από γυναίκες του χωριού· ακολούθησαν οι Τρωάδες (1971), με την Κάθριν Χέπμπορν και τη Βανέσα Ρεντγκρέιβ, ως δήλωση κατά του πολέμου, και η Ιφιγένεια (1977), με την Παππά ως Κλυταιμνήστρα. Και η Ηλέκτρα και η Ιφιγένεια προτάθηκαν για το Όσκαρ καλύτερης ξενόγλωσσης ταινίας.

Ο Ζορμπάς (Αλέξης Ζορμπάς, 1964), από το μυθιστόρημα του Νίκου Καζαντζάκη, είναι η ταινία που τον ξεπέρασε. Ο Ζορμπάς του Άντονι Κουίν μαθαίνει σε έναν συνεσταλμένο Άγγλο συγγραφέα πώς να ζει, η γηρασμένη Γαλλίδα εταίρα της Λίλα Κεντρόβα πεθαίνει σε ένα χωριό που περιμένει να λεηλατήσει το σπίτι της, και η μουσική του Μίκη Θεοδωράκη, με το συρτάκι που χορεύει ο Κουίν στην παραλία στο τέλος, έγινε ο ήχος της Ελλάδας στο εξωτερικό. Η ταινία απέσπασε επτά υποψηφιότητες για Όσκαρ, ανάμεσά τους σκηνοθεσίας και καλύτερης ταινίας για τον Κακογιάννη, και κέρδισε τρία: για την Κεντρόβα, για τη φωτογραφία του Βάλτερ Λασάλι και για τη σκηνογραφία. Έγραφε μόνος του τα σενάριά του και έκανε μόνος του το μοντάζ, και το ύφος του είναι λιτό: πρόσωπα, πέτρα, φως και ηθοποιοί που τους επιτρέπεται να σωπαίνουν.

Ο χορός του Ζορμπά στην παραλία, το συρτάκι, δεν υπήρχε πριν από το 1964· συντέθηκε για την ταινία, και σήμερα χορεύεται στους γάμους και διδάσκεται στους τουρίστες σαν να ήταν αρχαίος. Το «Ζορμπάς» του Θεοδωράκη παραμένει η πρώτη ελληνική μελωδία που αναγνωρίζουν οι περισσότεροι ξένοι. Το τραγούδι της Στέλλας, «Αγάπη που 'γινες δίκοπο μαχαίρι», τραγουδιέται σε κάθε ελληνική ταβέρνα, και η Στέλλα κατατάσσεται συχνά ανάμεσα στις καλύτερες ελληνικές ταινίες όλων των εποχών. Το Ίδρυμα Μιχάλης Κακογιάννης στην οδό Πειραιώς στην Αθήνα λειτουργεί ως θέατρο, κινηματογράφος και αίθουσα συναυλιών και φυλάσσει το αρχείο του. Οι ταινίες του από τον Ευριπίδη προβάλλονται στα ελληνικά σχολεία μαζί με τη διδασκαλία των έργων. Ο μαθητής μπορεί να δει τη Στέλλα ή την Ιφιγένεια με ελληνικούς υπότιτλους ή απλώς να ακούσει το θέμα του Ζορμπά και να προσπαθήσει, όπως όλοι, να το χορέψει.

• Πήρε άδεια δικηγόρου στο Λονδίνο αλλά δεν άσκησε ποτέ το επάγγελμα· στη λονδρέζικη σκηνή έπαιζε με το όνομα Μάικλ Γιάννης.
• Το συρτάκι επινοήθηκε για τον Ζορμπά, εν μέρει επειδή ο Άντονι Κουίν είχε τραυματιστεί στο πόδι και δεν μπορούσε να εκτελέσει τα γρήγορα βήματα των παραδοσιακών χορών.
• Γύρισε τρεις τραγωδίες του Ευριπίδη με την Ειρήνη Παππά, το 1962, το 1971 και το 1977, στα ελληνικά, στα αγγλικά και ξανά στα ελληνικά.
• Το 1983 σκηνοθέτησε στο Μπρόντγουεϊ την επανέκδοση του μιούζικαλ Ζορμπάς, ξανά με τον Άντονι Κουίν στον ομώνυμο ρόλο.