Βαγγέλης Παπαθανασίου

Ο Ευάγγελος Παπαθανασίου γεννήθηκε στις 29 Μαρτίου 1943 στην Αγριά, ένα παραθαλάσσιο χωριό κοντά στον Βόλο, και μεγάλωσε στην Αθήνα. Άρχισε να βγάζει μελωδίες στο πιάνο στα τέσσερα και έδωσε την πρώτη του δημόσια εμφάνιση στα έξι, αλλά αρνήθηκε τα συστηματικά μαθήματα και δεν έμαθε ποτέ σωστά να διαβάζει ή να γράφει νότες· σε όλη του τη ζωή συνέθετε παίζοντας και ηχογραφώντας. Το 1963 ίδρυσε τους Φόρμινξ, ένα από τα πρώτα ελληνικά ροκ εν ρολ συγκροτήματα, που γνώρισε μια σειρά από επιτυχίες στην Αθήνα πριν διαλυθεί το 1966.

Το 1968, στους πρώτους μήνες της δικτατορίας, έφυγε από την Ελλάδα για το Παρίσι μαζί με τον τραγουδιστή Ντέμη Ρούσσο και τον ντράμερ Λουκά Σιδερά. Εκεί σχημάτισαν τους Αφροντάιτς Τσάιλντ, των οποίων το σινγκλ «Rain and Tears», χτισμένο πάνω σε μια μπαρόκ αλληλουχία συγχορδιών, έγινε επιτυχία σε όλη την Ευρώπη το καλοκαίρι του 1968. Ο διπλός δίσκος του συγκροτήματος 666 (1972), μια άγρια μελοποίηση της Αποκάλυψης, ήταν ο τελευταίος του. Ο Βαγγέλης έμεινε στο Παρίσι γράφοντας μουσική για τα ντοκιμαντέρ φύσης του Φρεντερίκ Ροσίφ, και το 1974 μετακόμισε στο Λονδίνο, όπου έστησε τα στούντιο Νέμο κοντά στη Μαρμάρινη Αψίδα και ηχογράφησε τους δίσκους που τον καθιέρωσαν ως σόλο συνθέτη ηλεκτρονικής μουσικής.

Από τη δεκαετία του 1980 ζούσε ανάμεσα στο Λονδίνο, το Παρίσι και την Αθήνα, απέφευγε τις συνεντεύξεις και τις συναυλίες και δούλευε κυρίως μόνος, τη νύχτα, ανάμεσα στα πλήκτρα του. Η Ελλάδα τον τίμησε πολλές φορές στα τελευταία του χρόνια, και μια συναυλία του 2001 στον ναό του Ολυμπίου Διός στην Αθήνα μεταδόθηκε σε όλο τον κόσμο. Πέθανε στο Παρίσι στις 17 Μαΐου 2022, σε ηλικία 79 ετών.

Το όργανο του Βαγγέλη ήταν το συνθεσάιζερ, και το επίτευγμά του ήταν ότι έκανε την ηλεκτρονική μουσική να ακούγεται ζεστή, μεγαλειώδης και ανθρώπινη. Οι δίσκοι Heaven and Hell (1975), Albedo 0.39 (1976), Spiral (1977) και China (1979) διαμόρφωσαν το ύφος του, με στρώσεις συγχορδιών, μακριές μελωδίες και τον ήχο του διαστήματος, ενώ οι συνεργασίες του με τον Τζον Άντερσον των Γες έδωσαν ποπ επιτυχίες όπως το «I'll Find My Way Home».

Τον έκανε διάσημο ο κινηματογράφος. Για τους Δρόμους της φωτιάς (1981), τη βρετανική ταινία για δύο δρομείς στους Ολυμπιακούς Αγώνες του 1924, έγραψε ένα θέμα για ηλεκτρικό πιάνο και συνθεσάιζερ που έφτασε στην πρώτη θέση στις Ηνωμένες Πολιτείες και κέρδισε το Όσκαρ πρωτότυπης μουσικής· από τότε παίζεται σε κάθε Ολυμπιάδα και σε κάθε αγώνα δρόμου σε αργή κίνηση. Το Μπλέιντ Ράνερ (1982), η ταινία επιστημονικής φαντασίας του Ρίντλεϊ Σκοτ, μένει στη μνήμη τόσο για τη βουτηγμένη στη βροχή ηλεκτρονική μουσική του όσο και για τις εικόνες του, και για τον ίδιο σκηνοθέτη έγραψε το 1492: Η κατάκτηση του παραδείσου (1992), του οποίου το χορωδιακό κεντρικό θέμα έγινε ύμνος σε αθλητικές διοργανώσεις σε όλη την Ευρώπη. Ακολούθησαν το ντοκιμαντέρ για την Ανταρκτική Ανταρκτική (1983), ο Αλέξανδρος (2004) του Όλιβερ Στόουν και το χορωδιακό έργο Μυθωδία, που παρουσιάστηκε στην Αθήνα το 2001 και υιοθετήθηκε από τη NASA ως μουσική της αποστολής της στον Άρη. Το 2016 κυκλοφόρησε τη Ροζέτα, για τη διαστημοσυσκευή του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Διαστήματος που μελέτησε έναν κομήτη, και ο τελευταίος του δίσκος, Juno to Jupiter (2021), ήταν πάλι φόρος τιμής σε ένα διαστημόπλοιο. Το διάστημα, η αρχαιότητα και η θάλασσα ήταν τα τρία θέματα στα οποία επέστρεφε επί μισό αιώνα.

Ο Βαγγέλης είναι ο Έλληνας συνθέτης που όλος ο κόσμος έχει ακούσει χωρίς να το ξέρει. Το θέμα από τους Δρόμους της φωτιάς είναι ο ήχος κάθε γραμμής τερματισμού, και η ελληνική τηλεόραση χρησιμοποιεί το θέμα του 1492 για καθετί ηρωικό. Στην Ελλάδα τον θυμούνται με υπερηφάνεια ως το παιδί από τον Βόλο που κατέκτησε το Χόλιγουντ χωρίς να μάθει ποτέ να διαβάζει νότες: η γενέτειρά του, η Αγριά, και η πόλη του Βόλου τον τιμούν, οι δίσκοι των Φόρμινξ και των Αφροντάιτς Τσάιλντ παίζονται στο ελληνικό ραδιόφωνο, και το «Rain and Tears» είναι κλασικό σε κάθε ελληνικό πάρτι. Η συναυλία της Μυθωδίας το 2001 στον ναό του Ολυμπίου Διός, με την Ακρόπολη στο βάθος, παραμένει μία από τις μεγάλες εικόνες της Αθήνας στη μουσική. Ο μαθητής μπορεί να αρχίσει από τους Δρόμους της φωτιάς, το Μπλέιντ Ράνερ και τον δίσκο China, και μετά να ανακαλύψει τα πρώτα ελληνικά τραγούδια των Φόρμινξ.

• Δεν έμαθε ποτέ να διαβάζει ή να γράφει νότες και συνέθετε τα πάντα με το αυτί, ηχογραφώντας την ώρα που έπαιζε.
• Το «Rain and Tears» (1968) των Αφροντάιτς Τσάιλντ στηρίζεται στην αλληλουχία συγχορδιών του Κανόνα του Πάχελμπελ.
• Η NASA επέλεξε το χορωδιακό του έργο Μυθωδία ως επίσημη μουσική της αποστολής στον Άρη το 2001, και ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Διαστήματος του ανέθεσε αργότερα τη Ροζέτα για τη διαστημοσυσκευή του προς έναν κομήτη.
• Το θέμα από τους Δρόμους της φωτιάς, γραμμένο για μια ταινία για τους Ολυμπιακούς Αγώνες του 1924, παίχτηκε στην τελετή έναρξης των Ολυμπιακών Αγώνων του Λονδίνου το 2012.