Κωστής Παλαμάς

Ο Παλαμάς γεννήθηκε στην Πάτρα στις 13 Ιανουαρίου 1859. Και οι δύο γονείς του πέθαναν όταν ήταν περίπου επτά ετών, και στάλθηκε στο Μεσολόγγι, την πόλη της περίφημης πολιορκίας του 1826, για να τον μεγαλώσει ένας θείος του. Η λιμνοθάλασσα και η μνήμη της Ελληνικής Επανάστασης τον συνόδευσαν σε όλη του τη ζωή. Το 1875 πήγε στην Αθήνα για να σπουδάσει νομικά στο πανεπιστήμιο, αλλά σύντομα εγκατέλειψε τη νομική για τη δημοσιογραφία και την ποίηση, γράφοντας άρθρα και κριτικές σε εφημερίδες για να βιοποριστεί.

Η πρώτη του συλλογή, Τα τραγούδια της πατρίδος μου, κυκλοφόρησε το 1886, και μαζί με τον Γεώργιο Δροσίνη και άλλους νέους λογοτέχνες συγκρότησε αυτό που σήμερα ονομάζουμε Νέα Αθηναϊκή Σχολή, τη γενιά του 1880 που απομακρύνθηκε από την άκαμπτη ρομαντική ποίηση των προηγούμενων δεκαετιών. Το 1887 παντρεύτηκε τη Μαρία Βάλβη· απέκτησαν τρία παιδιά. Ο θάνατος του μικρότερου, του Άλκη, το 1898 σε ηλικία τεσσάρων ετών γέννησε τον Τάφο, έναν κύκλο σύντομων, απλών θρήνων. Από το 1897 ο Παλαμάς ήταν γενικός γραμματέας του Πανεπιστημίου Αθηνών, θέση που κράτησε περίπου τριάντα χρόνια, γράφοντας τα βράδια στο σπίτι του στην οδό Ασκληπιού.

Υπήρξε ιδρυτικό μέλος της Ακαδημίας Αθηνών το 1926 και έγινε πρόεδρός της το 1930, ενώ προτάθηκε πολλές φορές για το Νόμπελ Λογοτεχνίας χωρίς να το κερδίσει. Πέθανε στην Αθήνα στις 27 Φεβρουαρίου 1943, στη διάρκεια της γερμανικής Κατοχής, σε ηλικία ογδόντα τεσσάρων ετών.

Το ποίημα που οι περισσότεροι έχουν ακούσει χωρίς να το ξέρουν είναι ο Ολυμπιακός Ύμνος. Ο Παλαμάς τον έγραψε για τους πρώτους σύγχρονους Ολυμπιακούς Αγώνες της Αθήνας το 1896, ο Σπύρος Σαμάρας τον μελοποίησε, και από το 1958 είναι ο επίσημος ύμνος του ολυμπιακού κινήματος, που παίζεται σε κάθε τελετή έναρξης.

Τα μεγάλα έργα του είναι εκτενή ποιήματα χτισμένα πάνω σε ιδέες. Η Ασάλευτη Ζωή (1904) περιέχει λυρικές ενότητες για την αρχαία Ελλάδα, το ελληνικό τοπίο και το έργο του ίδιου του ποιητή. Ο Δωδεκάλογος του Γύφτου (1907), τοποθετημένος γύρω από την Άλωση της Κωνσταντινούπολης το 1453, παρακολουθεί έναν γύφτο μουσικό που απορρίπτει διαδοχικά την εργασία, την πατρίδα, τη θρησκεία και τον έρωτα, και βρίσκει ελευθερία και νόημα μόνο στην τέχνη του. Η Φλογέρα του Βασιλιά (1910) είναι ένα βυζαντινό έπος: μια φλογέρα σκαλισμένη από το κόκαλο ενός αυτοκράτορα αφηγείται το προσκύνημα του Βασιλείου Β΄ στον Παρθενώνα, τότε ναό της Παναγίας, και δένει την αρχαία Αθήνα, το Βυζάντιο και τη νεότερη Ελλάδα σε μία ενιαία ιστορία. Έγραψε επίσης τη νουβέλα Θάνατος παλληκαριού (1891) και το θεατρικό Τρισεύγενη (1903).

Το ύφος του είναι ρητορικό και μουσικό, με μακρούς ομοιοκατάληκτους στίχους, λόγιες αναφορές και έντονους ρυθμούς, πολύ διαφορετικό από τη στεγνή φωνή του σύγχρονού του Καβάφη. Ο διαρκής αγώνας του ήταν η γλώσσα: έγραφε στη δημοτική, την ομιλούμενη ελληνική, και την υπερασπίστηκε απέναντι στην καθαρεύουσα με δοκίμια και πολεμικές επί δεκαετίες, γι' αυτό και τα σχολικά βιβλία τον παρουσιάζουν ως τον ποιητή που έδωσε κύρος στη δημοτική.

Ακούστε τον Ολυμπιακό Ύμνο στην επόμενη τελετή έναρξης: τα ελληνικά λόγια είναι δικά του, και κάθε Έλληνας μαθητής μαθαίνει τον πρώτο στίχο, «Αρχαίο Πνεύμα αθάνατο». Η κηδεία του στις 28 Φεβρουαρίου 1943 είναι μία από τις ιστορίες της Κατοχής: χιλιάδες ακολούθησαν το φέρετρο ως το Α΄ Νεκροταφείο Αθηνών, το πλήθος έψαλε τον εθνικό ύμνο μπροστά σε Γερμανούς και Ιταλούς αξιωματικούς, και ο Άγγελος Σικελιανός απήγγειλε το ποίημά του «Ηχήστε οι σάλπιγγες», με τον στίχο «σ' αυτό το φέρετρο ακουμπά η Ελλάδα». Το σύντομο ποίημα που έγραψε για τη νεολαία το 1940, «μεθύστε με τ' αθάνατο κρασί του Εικοσιένα», απαγγέλλεται σε κάθε σχολική γιορτή της 25ης Μαρτίου. Το σπίτι του στην Ασκληπιού 3 στην Αθήνα στεγάζει το Ίδρυμα Κωστή Παλαμά, και το σπίτι όπου μεγάλωσε στο Μεσολόγγι είναι ένα μικρό μουσείο· σχεδόν κάθε ελληνική πόλη έχει μια οδό Παλαμά.

• Ο Ολυμπιακός Ύμνος που έγραψε το 1896 καθιερώθηκε ως επίσημος ύμνος των Αγώνων μόλις το 1958, δεκαπέντε χρόνια μετά τον θάνατό του.
• Προτάθηκε για το Νόμπελ Λογοτεχνίας πολλές φορές τις δεκαετίες του 1920 και του 1930, συχνότερα από κάθε άλλον Έλληνα συγγραφέα, και δεν το κέρδισε ποτέ.
• Διηύθυνε τη διοίκηση του Πανεπιστημίου Αθηνών για περίπου τριάντα χρόνια, ενώ έγραφε μερικά από τα μακρύτερα ποιήματα της νεοελληνικής γλώσσας.
• Στην κηδεία του το 1943 το πλήθος έψαλε τον εθνικό ύμνο αψηφώντας τα στρατεύματα κατοχής· η μέρα εκείνη θεωρείται η πρώτη μαζική διαμαρτυρία της Κατοχής.