Ιάκωβος Καμπανέλλης

Ο Καμπανέλλης γεννήθηκε στις 2 Δεκεμβρίου 1922 στη Χώρα, την πρωτεύουσα της Νάξου, σε μια οικογένεια με λίγα μέσα, που εγκαταστάθηκε στην Αθήνα στα μέσα της δεκαετίας του 1930. Άφησε νωρίς το σχολείο, δούλεψε και σπούδασε τεχνικό σχέδιο σε νυχτερινά μαθήματα, χωρίς καμία τυπική φιλολογική μόρφωση. Το 1942, στη διάρκεια της Γερμανικής Κατοχής, προσπάθησε να διαφύγει στο εξωτερικό για να ενωθεί με τους Συμμάχους· συνελήφθη στα αυστριακά σύνορα το 1943 και στάλθηκε στο στρατόπεδο συγκέντρωσης Μαουτχάουζεν, όπου έμεινε ώσπου τα αμερικανικά στρατεύματα το απελευθέρωσαν στις 5 Μαΐου 1945.

Πίσω στην Αθήνα, ανακάλυψε το θέατρο ως θεατής και έμαθε μόνος του να γράφει γι' αυτό. Τα πρώτα του έργα ανέβηκαν γύρω στο 1950, και το Εθνικό Θέατρο παρουσίασε Η έβδομη μέρα της δημιουργίας το 1956. Η μεγάλη επιτυχία ήρθε τον επόμενο χρόνο με το Θέατρο Τέχνης του Καρόλου Κουν και Η αυλή των θαυμάτων. Από τότε υπήρξε για μισό αιώνα η κεντρική μορφή της ελληνικής δραματουργίας, γράφοντας παράλληλα σενάρια, σκηνοθετώντας ο ίδιος μία ταινία και γράφοντας στίχους για τον Μίκη Θεοδωράκη, τον Σταύρο Ξαρχάκο και άλλους.

Στη διάρκεια της δικτατορίας του 1967–74 το Μεγάλο μας τσίρκο έγινε μια βραδινή πράξη αντίστασης. Εξελέγη μέλος της Ακαδημίας Αθηνών το 1999, συνέχισε να γράφει θεατρικά έργα και μετά τα ογδόντα του και πέθανε στην Αθήνα στις 29 Μαρτίου 2011. Η κόρη του, Κατερίνα Καμπανέλλη, είναι γνωστή τραγουδίστρια.

Η αυλή των θαυμάτων (1957) διαδραματίζεται στην κοινή αυλή ενός παλιού αθηναϊκού σπιτιού όπου ζουν πολλές φτωχές οικογένειες. Το σπίτι πρόκειται να γκρεμιστεί για να χτιστεί πολυκατοικία, ένα νέο ζευγάρι φεύγει για την Αυστραλία, και το έργο τελειώνει με την αυλή να αδειάζει. Γραμμένο στην καθημερινή γλώσσα, με χιούμορ και χωρίς ήρωες, έγινε το πρότυπο του ελληνικού ρεαλιστικού θεάτρου. Το Παραμύθι χωρίς όνομα (1959), από το μυθιστόρημα της Πηνελόπης Δέλτα, και το Οδυσσέα, γύρισε σπίτι (1966) δείχνουν την άλλη του πλευρά, παιγνιώδη και πολιτική.

Το Μαουτχάουζεν (1963) είναι η πεζή αφήγησή του για το στρατόπεδο και, πάνω απ' όλα, για τους παράξενους μήνες μετά την απελευθέρωση, όταν οι επιζώντες έμειναν εκεί και εκείνος ερωτεύτηκε μια Λιθουανή Εβραία κοπέλα. Ο Μίκης Θεοδωράκης μελοποίησε τέσσερα ποιήματα από το βιβλίο ως Η Μπαλάντα του Μαουτχάουζεν (1966), με τη φωνή της Μαρίας Φαραντούρη· το πρώτο τραγούδι, το Άσμα ασμάτων, όπου ένας κρατούμενος ρωτά τις κοπέλες του στρατοπέδου αν είδαν την αγαπημένη του, είναι από τα πιο γνωστά ελληνικά τραγούδια.

Το μεγάλο μας τσίρκο (1973), που ανέβασαν η Τζένη Καρέζη και ο Κώστας Καζάκος με μουσική του Σταύρου Ξαρχάκου και τη φωνή του Κρητικού τραγουδιστή Νίκου Ξυλούρη, ξαναδιηγείται την ελληνική ιστορία από το 1821 ως σήμερα σαν μια σειρά από νούμερα τσίρκου· το κοινό της χούντας καταλάβαινε κάθε υπαινιγμό και οι παραστάσεις γίνονταν διαδηλώσεις. Για τον κινηματογράφο έγραψε τη Στέλλα (1955) για τον Μιχάλη Κακογιάννη και τη Μελίνα Μερκούρη, από δικό του θεατρικό, και τον Ο Δράκος (1956) για τον Νίκο Κούνδουρο.

Ο Καμπανέλλης παίζεται κάθε σεζόν στην Ελλάδα: μια νέα παράσταση της Η αυλή των θαυμάτων ή του Το μεγάλο μας τσίρκο είναι τακτικό γεγονός, τα έργα του διδάσκονται στις δραματικές σχολές και υπάρχουν στα κείμενα λογοτεχνίας του λυκείου. Ο απλούστερος τρόπος να τον γνωρίσει κανείς είναι να ακούσει το Άσμα ασμάτων στην ηχογράφηση της Φαραντούρη και έπειτα να διαβάσει τα σύντομα, καθαρά ελληνικά του Μαουτχάουζεν, που είναι και μια συγκινητική εισαγωγή στα χρόνια της Κατοχής. Ο Θεοδωράκης διηύθυνε την Μπαλάντα στο ίδιο το μνημείο του Μαουτχάουζεν το 1988 και ξανά το 1995, παρουσία του Καμπανέλλη, και το τραγούδι ακούγεται στις ημέρες μνήμης του Ολοκαυτώματος στην Ελλάδα. Στη Νάξο η γενέτειρά του τον τιμά, και η ταινία Στέλλα, όπου η Μερκούρη τραγουδά «Αγάπη που 'γινες δίκοπο μαχαίρι», είναι κλασική και προβάλλεται στην ελληνική τηλεόραση.

• Δεν τελείωσε ποτέ το γυμνάσιο και έμαθε το θέατρο αποκλειστικά βλέποντας παραστάσεις μετά την επιστροφή του από το Μαουτχάουζεν.
• Οι ερωτευμένοι του Άσματος ασμάτων είναι αληθινοί: το τραγούδι γεννήθηκε από τον δικό του έρωτα για μια Λιθουανή Εβραία επιζώσα τους μήνες μετά την απελευθέρωση του στρατοπέδου.
• Το μεγάλο μας τσίρκο (1973) παίχτηκε υπό τη λογοκρισία των συνταγματαρχών, και το κοινό που τραγουδούσε μαζί με τον Νίκο Ξυλούρη έκανε κάθε βράδυ διαμαρτυρία.
• Εξελέγη στην Ακαδημία Αθηνών το 1999, σπάνια τιμή για θεατρικό συγγραφέα.