Iakowos Kambanelis

Kambanelis urodził się 2 grudnia 1922 roku w Chorze, głównym mieście Naksos, w skromnie sytuowanej rodzinie, która w połowie lat trzydziestych przeniosła się do Aten. Wcześnie porzucił szkołę, pracował i uczył się rysunku technicznego na kursach wieczorowych, nie mając żadnego wykształcenia literackiego. W 1942 roku, w czasie okupacji niemieckiej, próbował uciec za granicę, by dołączyć do aliantów; w 1943 roku został aresztowany na granicy austriackiej i deportowany do obozu koncentracyjnego Mauthausen, gdzie przebywał do wyzwolenia obozu przez wojska amerykańskie 5 maja 1945 roku.

Po powrocie do Aten odkrył teatr jako widz i sam nauczył się dla niego pisać. Jego pierwsze sztuki wystawiono około 1950 roku, a Teatr Narodowy zaprezentował Η έβδομη μέρα της δημιουργίας (Siódmy dzień stworzenia) w 1956 roku. Przełom nastąpił rok później w Theatro Technis Karolosa Kuna dzięki Η αυλή των θαυμάτων. Odtąd przez pół wieku był centralną postacią greckiej dramaturgii, pisząc również scenariusze filmowe, sam reżyserując jeden film i dostarczając teksty Mikisowi Theodorakisowi, Stawrosowi Ksarchakosowi i innym.

W czasie dyktatury lat 1967–74 jego Μεγάλο μας τσίρκο stał się co wieczór aktem oporu. W 1999 roku został wybrany do Akademii Ateńskiej, pisał sztuki jeszcze po osiemdziesiątce i zmarł w Atenach 29 marca 2011 roku. Jego córka Katerina Kambaneli jest znaną piosenkarką.

Η αυλή των θαυμάτων (Dziedziniec cudów, 1957) rozgrywa się na wspólnym podwórzu starego ateńskiego domu, w którym mieszka kilka ubogich rodzin. Dom ma zostać zburzony pod blok mieszkalny, młoda para wyjeżdża do Australii, a sztuka kończy się pustoszeniem podwórza. Napisana codziennym językiem, z humorem i bez bohaterów, stała się wzorem greckiego teatru realistycznego. Παραμύθι χωρίς όνομα (Bajka bez imienia, 1959) według powieści Penelopy Delty i Οδυσσέα, γύρισε σπίτι (Odyseuszu, wróć do domu, 1966) pokazują jego drugie oblicze, żartobliwe i polityczne.

Μαουτχάουζεν (Mauthausen, 1963) to jego prozatorska relacja z obozu, a przede wszystkim z dziwnych miesięcy po wyzwoleniu, kiedy ocaleni pozostali na miejscu, a on zakochał się w litewskiej Żydówce. Mikis Theodorakis skomponował muzykę do czterech wierszy z książki jako Η Μπαλάντα του Μαουτχάουζεν (Ballada o Mauthausen, 1966), śpiewaną przez Marię Farandouri; jej pierwsza pieśń, Άσμα ασμάτων (Pieśń nad pieśniami), w której więzień pyta dziewczęta z obozu, czy widziały jego ukochaną, należy do najbardziej znanych piosenek w języku greckim.

Το μεγάλο μας τσίρκο (Nasz wielki cyrk, 1973), wystawiony przez Jenny Karezi i Kostasa Kazakosa z muzyką Stawrosa Ksarchakosa i głosem kreteńskiego śpiewaka Nikosa Ksilurisa, opowiada grecką historię od 1821 roku do współczesności jako ciąg numerów cyrkowych; publiczność w czasach junty rozumiała każdą aluzję, a przedstawienia zamieniały się w manifestacje. Dla kina napisał Στέλλα (Stella, 1955) dla Michaela Cacoyannisa i Meliny Mercouri, według własnej sztuki, oraz Ο Δράκος (Potwór, 1956) dla Nikosa Kundurosa.

Kambanelis jest wystawiany w Grecji w każdym sezonie: wznowienie Η αυλή των θαυμάτων lub Το μεγάλο μας τσίρκο to stały punkt programu, jego sztuki są lekturą obowiązkową w greckich szkołach teatralnych i trafiają do licealnych wypisów literackich. Najprościej poznać go, słuchając Άσμα ασμάτων w nagraniu Farandouri, a potem czytając krótką, jasną grekę Μαουτχάουζεν, która jest też poruszającym wprowadzeniem w lata okupacji. Theodorakis dyrygował Balladą przy samym pomniku w Mauthausen w 1988 i ponownie w 1995 roku, w obecności Kambanelisa, a pieśń śpiewa się w Grecji w dni pamięci o Holokauście. Na Naksos czci go rodzinne miasto, a film Στέλλα, w którym Mercouri śpiewa «Αγάπη που 'γινες δίκοπο μαχαίρι», to klasyka pokazywana w greckiej telewizji.

• Nigdy nie ukończył szkoły średniej i nauczył się teatru wyłącznie oglądając przedstawienia po powrocie z Mauthausen.
• Kochankowie z Άσμα ασμάτων są prawdziwi: pieśń wyrosła z jego własnej miłości do ocalałej litewskiej Żydówki w miesiącach po wyzwoleniu obozu.
• Το μεγάλο μας τσίρκο (1973) grano pod cenzurą pułkowników, a publiczność śpiewająca razem z Nikosem Ksilurisem zamieniała każdy wieczór w protest.
• W 1999 roku został wybrany do Akademii Ateńskiej, co jest rzadkim zaszczytem dla dramaturga.