Ksenofont

Ksenofont urodził się około 430 roku p.n.e. w ateńskim demosie Erchia, w rodzinie dość zamożnej, by utrzymywać konie, co uczyniło go jeźdźcem, i dość konserwatywnej, by czuć się nieswojo w radykalnej demokracji lat wojny peloponeskiej. Jako młodzieniec podążał za Sokratesem. W 401 roku p.n.e., wbrew radzie Sokratesa, przyjął zaproszenie przyjaciela, by przyłączyć się do armii, którą perski książę Cyrus Młodszy zbierał oficjalnie przeciwko górskim plemionom, a w rzeczywistości przeciwko swemu bratu, królowi Artakserksesowi II.

Cyrus zginął w bitwie pod Kunaksą niedaleko Babilonu, a wkrótce potem greccy wodzowie zostali zwabieni na spotkanie i zamordowani przez satrapę Tissafernesa. Ksenofont, który nie miał żadnego dowództwa, przemówił na nocnym zgromadzeniu, został wybrany jednym z nowych wodzów i w kolejnych miesiącach pomógł poprowadzić około dziesięciu tysięcy ludzi na północ, przez śniegi, wrogie plemiona i głód, do greckiego miasta Trapezunt nad Morzem Czarnym, a potem na zachód do Bizancjum. Następnie służył spartańskiemu królowi Agesilaosowi, walczył po stronie Sparty przeciwko Atenom pod Koroneją w 394 roku p.n.e. i został formalnie wygnany ze swego miasta.

Sparta dała mu majątek w Skillus niedaleko Olimpii, gdzie przez dwadzieścia lat gospodarował, polował, wychował dwóch synów i pisał. Po klęsce Sparty pod Leuktrami w 371 roku p.n.e. stracił majątek i przeniósł się do Koryntu; ateński dekret o wygnaniu cofnięto, a jego syn Gryllos zginął, walcząc za Ateny w konnicy pod Mantineją w 362 roku p.n.e. Ksenofont zmarł około 354 roku p.n.e. w Koryncie lub w Atenach.

Κύρου Ανάβασις (Anabaza, «wyprawa w głąb kraju») to książka, która uczyniła go nieśmiertelnym: siedem ksiąg opowiadających w trzeciej osobie, jak on i Dziesięć Tysięcy wrócili do domu, ze słynną sceną z księgi czwartej, gdy straż przednia dociera na szczyt góry Teches, a okrzyk «Θάλαττα, θάλαττα!» toczy się z powrotem wzdłuż kolumny. To jednocześnie wspomnienia wojenne, książka podróżnicza o Mezopotamii, Kurdystanie i Armenii oraz studium tego, jak demokratyczna armia rządzi się sama przez zgromadzenie i słowo. Ελληνικά (Historia grecka) podejmuje dzieje Grecji dokładnie tam, gdzie Tukidydes urwał w 411 roku p.n.e., i doprowadza je do 362 roku, obejmując upadek Aten w 404 roku, rządy Trzydziestu Tyranów oraz wzlot i upadek Sparty.

Pisma sokratejskie stanowią drugą połowę jego dziedzictwa. Απομνημονεύματα (Wspomnienia o Sokratesie) bronią mistrza przed zarzutem psucia młodzieży, utrwalając jego rozmowy; wraz z Απολογία (Obroną) i Συμπόσιον (Ucztą) są jedynym portretem Sokratesa, którego nie napisał Platon. Οικονομικός (Ekonomik), dialog o prowadzeniu domu i gospodarstwa, dał Europie słowo «ekonomia». Κύρου Παιδεία (Cyropedia, czyli Wychowanie Cyrusa) to przypominający powieść żywot Cyrusa Wielkiego, przez wieki czytany jako podręcznik przywództwa. Napisał też krótkie traktaty o jeździectwie, o dowódcy konnicy, o łowiectwie, o dochodach Aten i o ustroju Sparty, a także pochwałę Agesilaosa. Jego greka jest jasna, uporządkowana i pozbawiona ozdób, i dlatego nauczyciele od starożytności do dziś dają go do rąk początkującym.

Każdy Grek, który ukończył liceum, czytał Ksenofonta w oryginale: Ελληνικά, z kapitulacją Aten w 404 roku p.n.e. i burzeniem Długich Murów «przy dźwiękach fletów», to lektura obowiązkowa pierwszej klasy greckiego liceum, a Anabaza była przez całe stulecie wcześniej książką dla początkujących. «Θάλαττα, θάλαττα» mówi pół żartem każdy, kto podczas letniej podróży samochodem dociera wreszcie nad morze. W Atenach od placu Syntagma odchodzi ulica nazwana Ξενοφώντος. Jego Ekonomik jest przodkiem słowa οικονομία, ekonomia, a Anabaza zainspirowała dzieła od esejów Italo Calvina po film Wojownicy z 1979 roku, który przenosi marsz Dziesięciu Tysięcy do nowojorskiego metra. Grecki tekst jest dostępny bezpłatnie w el.wikisource i Perseusie.

• Anabaza jest napisana w trzeciej osobie; Ksenofont przez cały czas mówi o sobie «Ksenofont», a późniejsi czytelnicy podejrzewali, że najpierw rozpowszechnił ją pod innym imieniem.
• Jego syn Gryllos zginął w szarży konnicy pod Mantineją w 362 roku p.n.e., a pochwał na jego cześć napisano tak wiele, że Arystoteles poświęcił im traktat.
• Ksenofont walczył przeciwko własnemu miastu pod Koroneją w 394 roku p.n.e. i został za to wygnany; Ateny uchyliły dekret mniej więcej trzydzieści lat później.
• Kultowy film Wojownicy z 1979 roku to nowa wersja Anabazy, z gangami zamiast Persów i Coney Island zamiast Morza Czarnego.