Tukidydes

Tukidydes, syn Olorosa, urodził się w Atenach około 460 r. p.n.e. w zamożnej rodzinie mającej powiązania z Tracją i prawo do eksploatacji kopalń złota na trackim wybrzeżu naprzeciw Tasos. Imię jego ojca jest trackie i królewskie, a on sam był prawdopodobnie spokrewniony z Kimonem, wielkim arystokratycznym wodzem. O jego młodości nie wiemy nic poza tym, co sam nam mówi: że zaczął robić notatki, gdy tylko w 431 r. p.n.e. wybuchła wojna, bo przewidywał, że będzie większa niż wszystkie wcześniejsze, i że w 430 r. p.n.e. zachorował na zarazę i przeżył, dlatego jego opis objawów jest tak dokładny.

W 424 r. p.n.e. został wybrany jednym z dziesięciu strategów i wysłany na północne Morze Egejskie. Gdy spartański dowódca Brazydas niespodziewanie zaatakował Amfipolis, kluczową ateńską kolonię nad Strymonem, Tukidydes wypłynął z Tasos z siedmioma okrętami, lecz przybył pół dnia za późno; miasto już się poddało. Ateny skazały go na wygnanie. Następne dwadzieścia lat spędził, jak mówi, z dala od miasta, mając czas na obserwację wydarzeń i dostęp zarówno do strony peloponeskiej, jak i do własnej; zdaje się, że wiele podróżował, może na Sycylię, a z pewnością po Peloponezie i Macedonii.

Wrócił do Aten po amnestii z 404 r. p.n.e. i zmarł kilka lat później, około 400 r. p.n.e., być może gwałtowną śmiercią, pozostawiając dzieło niedokończone: urywa się w połowie zdania w roku 411. Starożytna tradycja umieszczała jego grób wśród grobów rodu Kimona, za murami. Ksenofont i inni podjęli opowieść tam, gdzie on ją przerwał.

«Ιστορίαι», podzielone przez późniejszych wydawców na osiem ksiąg, opowiadają o wojnie peloponeskiej od jej przyczyn do 411 r. p.n.e. Księga 1 wyjaśnia, dlaczego Tukidydes uważa tę wojnę za największą w dziejach, przegląda wczesną historię Grecji okiem sceptyka, przedstawia jego metodę i odróżnia jawne skargi od tego, co nazywa «najprawdziwszą przyczyną»: wzrostu potęgi Aten i strachu, jaki budził w Sparcie. Mówi czytelnikowi, że sprawdzał każdą wiadomość, nie ufał niczyjej pamięci, a mowy układał, trzymając się jak najbliżej tego, co powiedziano, ale każąc mówcom mówić to, czego wymagała sytuacja.

Wielkie fragmenty, które następują, należą do najczęściej czytanych stron greki. Mowa pogrzebowa Peryklesa (2.35–46) to demokracja opisująca samą siebie; zaraza w Atenach (2.47–54) to kliniczna i moralna sekcja zwłok miasta ogarniętego paniką; wojna domowa na Korkyrze (3.82–83) analizuje, jak słowa zmieniają znaczenie, gdy wspólnota rozdziera samą siebie; debata o Mitylenie (3.36–49) spiera się, czy wyrżnąć zbuntowane miasto; w dialogu melijskim (5.84–116) Ateńczycy mówią małej wyspie, że silni robią, co mogą, a słabi znoszą, co muszą; a księgi 6 i 7 opowiadają o wyprawie sycylijskiej, od wypłynięcia floty do jej zagłady pod Syrakuzami, jak o tragedii prozą.

Jego greka słynie z trudności: zwięzła, abstrakcyjna, pełna antytez i zdań, które łamią się pod ciężarem swej myśli. Jego spojrzenie na sprawy ludzkie jest pozbawione sentymentalizmu: bez bogów, bez wróżb, w które by wierzył, z naturą ludzką jako stałą, która czyni przeszłość użyteczną dla zrozumienia przyszłości. Dlatego jest praojcem realizmu politycznego i każdego historyka, który domaga się dowodów.

Greccy licealiści czytają Tukidydesa w oryginale, zwykle rozdziały o Korkyrze z księgi 3 i fragmenty mowy pogrzebowej, które wielu uważa za najtrudniejszy tekst swoich lat szkolnych i pamięta przez całe życie. Wyrażenie «κτήμα ες αεί» używane jest w nowogreckim dla wszystkiego, co ma trwałą wartość, a «οι ισχυροί κάνουν ό,τι μπορούν και οι αδύναμοι υποφέρουν ό,τι πρέπει» cytuje się w każdej dyskusji o polityce międzynarodowej. Za granicą «pułapka Tukidydesa», pojęcie ukute w latach 2010., by opisać niebezpieczeństwo wojny między mocarstwem wschodzącym a ugruntowanym, znów wprowadziła jego imię do gazet. Uczący się może przejść się po Kerameikosie w Atenach, gdzie pochowano poległych w wojnie w 431 r. p.n.e., zanim przemówił Perykles, albo odwiedzić stanowisko Amfipolis w Macedonii, którego utrata kosztowała go karierę, a nam dała książkę. Ćwiczenie C2 na stronie o historii alternatywnej oraz strony o Peryklesie i Herodocie rozwijają temat.

• Jest jedynym wielkim historykiem starożytnym, który był też wodzem w wojnie, którą opisuje, i stracił dowództwo, bo przybył do Amfipolis z półdniowym opóźnieniem.
• Zachorował na ateńską zarazę i przeżył, co pozwoliło mu opisać chorobę od środka; lekarze wciąż spierają się, jaka to była choroba.
• Jego historia urywa się w połowie zdania w 411 r. p.n.e., siedem lat przed końcem wojny; Hellenika Ksenofonta zaczynają się dokładnie tam, gdzie ona się kończy.
• Pierwszą opublikowaną książką Thomasa Hobbesa, w 1629 r., był angielski przekład Tukidydesa, którego nazywał «najbardziej politycznym dziejopisem, jaki kiedykolwiek pisał».