Rigas Fereos

Rigas urodził się około 1757 roku w Velestino, wsi w Tesalii leżącej na miejscu starożytnych Fer, w zamożnej rodzinie. Zawsze podpisywał się Ρήγας Βελεστινλής Θετταλός, Rigas z Velestino, Tesalczyk; uczone nazwisko Fereos, „z Fer”, nadali mu późniejsi badacze. Otrzymał dobre wykształcenie w szkołach Pelionu i jako młody człowiek opuścił osmańską Tesalię, udając się do Konstantynopola, gdzie wstąpił na służbę greckich rodów fanariockich rządzących księstwami naddunajskimi.

Ta znajomość zaprowadziła go do Bukaresztu. Pracował tam jako sekretarz na dworze Nikolaosa Mawrojenisa, hospodara Wołoszczyzny, i chłonął francuskie książki i idee krążące wśród greckiej i rumuńskiej elity. W 1790 roku pojechał do Wiednia i wydrukował swoje dwie pierwsze książki. Wrócił na Wołoszczyznę, a w 1796 roku ponownie przybył do Wiednia ze znacznie ambitniejszym planem: wydrukować w drukarni braci Markidesów Puliu mapy, przekłady i teksty rewolucyjne, które miały przygotować powstanie wszystkich podbitych ludów Imperium Osmańskiego.

W grudniu 1797 roku wyjechał z Wiednia do Triestu w drodze do Grecji, wioząc skrzynie z wydrukowanymi arkuszami. Grecki kupiec doniósł na niego austriackiej policji i po przybyciu został aresztowany. Austria, sprzymierzona z sułtanem, wydała Rigasa i siedmiu towarzyszy Osmanom jako poddanych osmańskich. Przewieziono ich w dół Dunaju do Belgradu, przetrzymywano w wieży Nebojša i tam pewnej czerwcowej nocy 1798 roku uduszono; ich ciała wrzucono do rzeki.

Jego pierwsze książki, obie wydrukowane w Wiedniu w 1790 roku, ukazują dwie strony jego umysłu. Σχολείον των ντελικάτων εραστών (Szkoła delikatnych kochanków) to swobodna grecka wersja francuskich opowiadań sentymentalnych Rétifa de la Bretonne, jedno z pierwszych dzieł beletrystycznych w nowogreckiej prozie. Φυσικής απάνθισμα (Antologia fizyki) to popularnonaukowy podręcznik, którego przedmowa zawiera jego dewizę: «Όποιος ελεύθερα συλλογάται, συλλογάται καλά», kto myśli swobodnie, myśli dobrze.

Wiedeńskie druki z lat 1796–97 są jego pomnikiem. Χάρτα της Ελλάδος (Mapa Grecji) to mapa ścienna na dwunastu arkuszach, mająca ponad dwa metry w każdą stronę, ukazująca Bałkany i Azję Mniejszą ze starożytnymi i współczesnymi nazwami miejsc obok siebie, planami miast i rysunkami antycznych monet: wizualny dowód, że świat grecki jest jednym krajem czekającym na zaistnienie. Νέα Πολιτική Διοίκησις (Nowy ustrój polityczny) wzoruje się na francuskiej konstytucji z 1793 roku i Deklaracji praw człowieka; proklamuje Republikę Helleńską, w której Grecy, Bułgarzy, Albańczycy, Wołosi, Ormianie i Turcy byliby równymi obywatelami bez względu na język czy religię.

Razem z nią wydrukowano Θούριος (Thurios, 1797), hymn bojowy liczący 126 wersów w metrum pieśni ludowej. Zaczyna się od słów «Ως πότε, παλικάρια, να ζούμε στα στενά» (jak długo, junacy, mamy żyć w ciasnocie), wzywa chrześcijan i muzułmanów do wspólnego powstania i zawiera wers o jednej godzinie wolności. W tych samych latach wydał też Ηθικός Τρίπους (Trójnóg moralny), przekłady z Metastasia i Marmontela.

Rigas jest prekursorem roku 1821 w każdym greckim podręczniku szkolnym, a Θούριος to pierwszy wiersz z historii nowogreckiej, którego uczą się uczniowie; posłuchaj wersji nagranej przez Nikosa Ksilurisa w latach 70., by usłyszeć go jako pieśń. Jego brązowy pomnik dłuta Joanisa Kososa stoi przed Uniwersytetem Ateńskim od 1871 roku, a w latach 90. widniał na banknocie 200 drachm. Niemal każde greckie miasto ma ulicę Ρήγα Φεραίου, a gmina wokół Velestino nosi nazwę Δήμος Ρήγα Φεραίου. W Belgradzie wieża Nebojša nad Dunajem, w której go zabito, jest dziś muzeum z poświęconym mu miejscem pamięci, a pobliska ulica nosi jego imię. Wers «Καλύτερα μιας ώρας ελεύθερη ζωή» wciąż cytuje się na demonstracjach i 25 marca, a jego przekazywane ostatnie słowa, że zasiał ziarno, które jego naród kiedyś zbierze, wyryto na pomnikach.

• Nigdy nie używał nazwiska Fereos; ukuto je później od starożytnych Fer, na których miejscu leży jego rodzinne Velestino, a on sam podpisywał się Rigas Welestinlis.
• Χάρτα της Ελλάδος z 1797 roku to jedna z największych map, jakie kiedykolwiek wydrukowano po grecku: dwanaście arkuszy tworzących ścianę o wysokości ponad dwóch metrów.
• Jego konstytucja z 1797 roku dawała prawo głosu każdemu obywatelowi planowanej republiki, chrześcijaninowi czy muzułmaninowi, i obiecywała naukę szkolną dziewczętom na równi z chłopcami.
• Austria nie sądziła go za jego idee: po prostu wydała go Osmanom jako obcego poddanego, a ludzie sułtana udusili jego i siedmiu towarzyszy w Belgradzie w czerwcu 1798 roku.