Ρήγας Βελεστινλής

Ο Ρήγας γεννήθηκε γύρω στο 1757 στο Βελεστίνο, χωριό της Θεσσαλίας στη θέση των αρχαίων Φερών, σε εύπορη οικογένεια. Υπέγραφε πάντα Ρήγας Βελεστινλής Θετταλός· το λόγιο επώνυμο Φεραίος, «από τις Φερές», του το έδωσαν μεταγενέστεροι λόγιοι. Μορφώθηκε καλά στα σχολεία του Πηλίου και νέος ακόμη άφησε την οθωμανική Θεσσαλία για την Κωνσταντινούπολη, όπου μπήκε στην υπηρεσία των φαναριώτικων ελληνικών οικογενειών που κυβερνούσαν τις παραδουνάβιες ηγεμονίες.

Η σχέση αυτή τον έφερε στο Βουκουρέστι. Εκεί εργάστηκε ως γραμματέας στον οίκο του Νικολάου Μαυρογένη, ηγεμόνα της Βλαχίας, και αφομοίωσε τα γαλλικά βιβλία και τις ιδέες που κυκλοφορούσαν ανάμεσα στην ελληνική και τη ρουμανική ελίτ. Το 1790 ταξίδεψε στη Βιέννη και τύπωσε τα δύο πρώτα του βιβλία. Γύρισε στη Βλαχία και το 1796 ξαναήρθε στη Βιέννη με ένα πολύ φιλοδοξότερο σχέδιο: να τυπώσει, στο τυπογραφείο των αδελφών Μαρκίδων Πούλιου, τους χάρτες, τις μεταφράσεις και τα επαναστατικά κείμενα που θα προετοίμαζαν την εξέγερση όλων των υπόδουλων λαών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Τον Δεκέμβριο του 1797 έφυγε από τη Βιέννη για την Τεργέστη, με προορισμό την Ελλάδα, κουβαλώντας κιβώτια με τυπωμένα φύλλα. Ένας Έλληνας έμπορος τον κατέδωσε στην αυστριακή αστυνομία και συνελήφθη μόλις έφτασε. Η Αυστρία, σύμμαχος του σουλτάνου, παρέδωσε τον Ρήγα και επτά συντρόφους του στους Οθωμανούς ως Οθωμανούς υπηκόους. Τους μετέφεραν από τον Δούναβη στο Βελιγράδι, τους κράτησαν στον πύργο Νεμπόισα και εκεί τους στραγγάλισαν μια νύχτα του Ιουνίου 1798· τα σώματά τους τα έριξαν στο ποτάμι.

Τα πρώτα του βιβλία, τυπωμένα και τα δύο στη Βιέννη το 1790, δείχνουν τις δύο όψεις του πνεύματός του. Το Σχολείον των ντελικάτων εραστών είναι ελεύθερη ελληνική απόδοση γαλλικών αισθηματικών διηγημάτων του Ρετίφ ντε λα Μπρετόν, από τα πρώτα δείγματα πεζής μυθοπλασίας στη νέα ελληνική. Το Φυσικής απάνθισμα είναι εκλαϊκευτικό εγχειρίδιο φυσικών επιστημών, που στον πρόλογό του φέρει το σύνθημά του: «Όποιος ελεύθερα συλλογάται, συλλογάται καλά».

Οι βιεννέζικες εκδόσεις του 1796–97 είναι το μνημείο του. Η Χάρτα της Ελλάδος είναι τοιχογραφικός χάρτης σε δώδεκα φύλλα, πάνω από δύο μέτρα σε κάθε διάσταση, που δείχνει τα Βαλκάνια και τη Μικρά Ασία με τα αρχαία και τα νεότερα τοπωνύμια πλάι πλάι, σχέδια πόλεων και απεικονίσεις αρχαίων νομισμάτων: ένα οπτικό επιχείρημα ότι ο ελληνικός κόσμος ήταν μία χώρα που περίμενε να υπάρξει. Η Νέα Πολιτική Διοίκησις ακολουθεί το γαλλικό σύνταγμα του 1793 και τη Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου· ανακηρύσσει μια Ελληνική Δημοκρατία όπου Έλληνες, Βούλγαροι, Αλβανοί, Βλάχοι, Αρμένιοι και Τούρκοι θα ήταν ισότιμοι πολίτες, ανεξάρτητα από γλώσσα ή θρήσκευμα.

Μαζί της τυπώθηκε ο Θούριος (1797), πολεμικό άσμα 126 στίχων στο μέτρο του δημοτικού τραγουδιού. Αρχίζει με τον στίχο «Ως πότε, παλικάρια, να ζούμε στα στενά», καλεί χριστιανούς και μουσουλμάνους να ξεσηκωθούν μαζί και περιέχει τον στίχο για τη μία ώρα ελευθερίας. Τα ίδια χρόνια εξέδωσε και τον Ηθικό Τρίποδα, μεταφράσεις από τον Μεταστάσιο και τον Μαρμοντέλ.

Ο Ρήγας είναι ο πρόδρομος του 1821 σε κάθε ελληνικό σχολικό βιβλίο, και ο Θούριος είναι το πρώτο ποίημα της νεοελληνικής ιστορίας που μαθαίνουν οι μαθητές· ακούστε την εκτέλεση που ηχογράφησε ο Νίκος Ξυλούρης τη δεκαετία του 1970 για να τον ακούσετε τραγουδισμένο. Ο χάλκινος ανδριάντας του, έργο του Ιωάννη Κόσσου, στέκει μπροστά στο Πανεπιστήμιο Αθηνών από το 1871, και τη δεκαετία του 1990 εικονιζόταν στο χαρτονόμισμα των 200 δραχμών. Σχεδόν κάθε ελληνική πόλη έχει οδό Ρήγα Φεραίου, και ο δήμος γύρω από το Βελεστίνο λέγεται Δήμος Ρήγα Φεραίου. Στο Βελιγράδι ο πύργος Νεμπόισα δίπλα στον Δούναβη, όπου θανατώθηκε, είναι σήμερα μουσείο με μνημείο αφιερωμένο σε αυτόν, και ένας κοντινός δρόμος φέρει το όνομά του. Ο στίχος «Καλύτερα μιας ώρας ελεύθερη ζωή» ακούγεται ακόμη σε διαδηλώσεις και την 25η Μαρτίου, και τα λόγια που λέγεται ότι είπε πριν πεθάνει, πως έσπειρε έναν σπόρο που κάποτε θα θερίσει το έθνος του, είναι χαραγμένα σε μνημεία.

• Ποτέ δεν χρησιμοποίησε το όνομα Φεραίος· πλάστηκε αργότερα από τις αρχαίες Φερές, τη θέση του γενέθλιου Βελεστίνου, ενώ ο ίδιος υπέγραφε Ρήγας Βελεστινλής.
• Η Χάρτα της Ελλάδος του 1797 είναι από τους μεγαλύτερους χάρτες που τυπώθηκαν ποτέ στα ελληνικά: δώδεκα φύλλα που σχηματίζουν τοίχο πάνω από δύο μέτρα ύψος.
• Το σύνταγμά του του 1797 έδινε δικαίωμα ψήφου σε κάθε πολίτη της σχεδιαζόμενης δημοκρατίας, χριστιανό ή μουσουλμάνο, και υποσχόταν παιδεία στα κορίτσια όπως και στα αγόρια.
• Η Αυστρία δεν τον δίκασε για τις ιδέες του: απλώς τον παρέδωσε στους Οθωμανούς ως ξένο υπήκοο, και οι άνθρωποι του σουλτάνου στραγγάλισαν αυτόν και επτά συντρόφους του στο Βελιγράδι τον Ιούνιο του 1798.