Η ζωή
Ο Ησίοδος είναι ο αρχαιότερος Έλληνας συγγραφέας που μιλά για τον εαυτό του, γι' αυτό η ζωή του, σε αντίθεση με του Ομήρου, έχει μερικά σταθερά σημεία. Ο πατέρας του ήταν θαλασσινός έμπορος από την Κύμη της Μικράς Ασίας, που εγκατέλειψε τη θάλασσα και εγκαταστάθηκε στην Άσκρα, ένα χωριό στους πρόποδες του Ελικώνα στη Βοιωτία, τόπο που ο Ησίοδος περιγράφει κακό τον χειμώνα, βαρύ το καλοκαίρι και ποτέ καλό. Εκεί, ενώ έβοσκε αρνιά στο βουνό, του εμφανίστηκαν οι Μούσες, του έδωσαν ένα ραβδί δάφνης και του εμφύσησαν θεϊκή φωνή· έτσι το διηγείται στην αρχή της Θεογονίας.
Όταν πέθανε ο πατέρας, ο αδελφός του Ησιόδου, ο Πέρσης, πήρε περισσότερο από το μερίδιό του στο κτήμα δωροδοκώντας τους τοπικούς άρχοντες, τους οποίους ο Ησίοδος αποκαλεί «δωροφάγους βασιλείς», και έπειτα το σπατάλησε. Τα Έργα και Ημέραι απευθύνονται σε αυτόν τον αδελφό, εν μέρει επίπληξη και εν μέρει εγχειρίδιο, και είναι το μόνο αρχαίο ποίημα με αφετηρία μια οικογενειακή διαμάχη για κληρονομιά.
Αναφέρει ένα μόνο ταξίδι: πέρασε στη Χαλκίδα της Εύβοιας για τους επιτάφιους αγώνες ενός ευγενούς, κέρδισε τον ποιητικό αγώνα με έναν ύμνο και αφιέρωσε τον τρίποδα του βραβείου στις Μούσες του Ελικώνα. Ο μεταγενέστερος θρύλος το μετέτρεψε σε αγώνα με τον ίδιο τον Όμηρο. Για τον θάνατό του δεν γνωρίζουμε τίποτα βέβαιο· μια όψιμη παράδοση λέει ότι δολοφονήθηκε στη Λοκρίδα και ότι δελφίνια έφεραν το σώμα του στην ακτή. Οι σύγχρονοι μελετητές τον τοποθετούν γύρω στο 700 π.Χ., με απόκλιση μίας γενιάς.
Το έργο
Η Θεογονία είναι η ιστορία του πώς δημιουργήθηκαν ο κόσμος και οι θεοί: πρώτα το Χάος, έπειτα η Γη, ο Τάρταρος και ο Έρως· η Γη γεννά τον Ουρανό, και ο γιος τους ο Κρόνος ευνουχίζει τον πατέρα του με ένα δρεπάνι· ο Κρόνος καταπίνει τα ίδια του τα παιδιά, ώσπου η Ρέα κρύβει τον μικρό Δία στην Κρήτη· ο Δίας και οι Ολύμπιοι νικούν τους Τιτάνες και το τέρας Τυφώνα, και ο Δίας μοιράζει τον κόσμο. Μέσα στην αφήγηση πλέκονται το τέχνασμα του Προμηθέα με το κρέας της θυσίας, η κλοπή της φωτιάς και η πλάση της πρώτης γυναίκας ως τιμωρία. Είναι ό,τι πλησιέστερο είχαν οι Έλληνες σε ιερό βιβλίο για τις αρχές του κόσμου.
Τα Έργα και Ημέραι είναι ένα κήρυγμα προς τον Πέρση για τη δικαιοσύνη και την εργασία. Εξηγούν γιατί η ζωή είναι σκληρή: η Πανδώρα άνοιξε ένα πιθάρι και ελευθέρωσε όλα τα δεινά, κρατώντας μέσα μόνο την Ελπίδα· και το ανθρώπινο γένος ξέπεσε μέσα από πέντε γένη, το χρυσό, το αργυρό, το χάλκινο, των ηρώων και το σημερινό σιδερένιο, στο οποίο ο Ησίοδος εύχεται να μην είχε γεννηθεί. Ακολουθούν πρακτικές συμβουλές: πότε να οργώνεις και να θερίζεις, πώς να φτιάξεις άμαξα, πότε η θάλασσα είναι ασφαλής, πώς να διαλέξεις γυναίκα, ποιες μέρες του μήνα είναι τυχερές. Ο τόνος είναι ενός πονηρού, γκρινιάρη αγρότη που πιστεύει ότι ο Δίας τα βλέπει όλα.
Ένα τρίτο ποίημα με το όνομά του, η Ασπίς Ηρακλέους, είναι πιθανώς μεταγενέστερο. Οι εξάμετροί του είναι απλούστεροι από του Ομήρου, γεμάτοι παροιμίες και καταλόγους, και έδωσαν στους Έλληνες την καθιερωμένη εκδοχή του γενεαλογικού δέντρου των θεών.
Η κληρονομιά στη σημερινή Ελλάδα
Ο Ηρόδοτος έγραψε ότι ο Όμηρος και ο Ησίοδος μαζί έδωσαν στους Έλληνες τους θεούς τους, και τα Ελληνόπουλα γνωρίζουν ακόμη πρώτα τις ιστορίες του Ησιόδου: το βιβλίο Ιστορίας της τρίτης δημοτικού είναι καθαρή μυθολογία, με τον Κρόνο να καταπίνει τα παιδιά του, την Τιτανομαχία και την Πανδώρα, όλα στη δική του εκδοχή. Το κουτί της Πανδώρας είναι καθημερινή ελληνική έκφραση, αν και στον Ησίοδο πρόκειται για πιθάρι, όπως και η χρυσή εποχή. Μπορεί κανείς να περπατήσει στην Κοιλάδα των Μουσών κάτω από τον Ελικώνα, κοντά στο σημερινό χωριό Άσκρη, όπου ανασκάφηκε το ιερό που εκείνος δώρισε με τον τρίποδά του. Ο στίχος «η δουλειά δεν είναι ντροπή, ντροπή είναι η τεμπελιά» παρατίθεται σε ελληνικά σχολεία και κηρύγματα. Έξι από τους μύθους του αφηγούνται σε αυτόν τον ιστότοπο, από την Πανδώρα του A1 ώς τη Θεογονία του C2.
Το ξέρατε;
- Είναι ο πρώτος Έλληνας ποιητής που κατονομάζει τον εαυτό του: «οι Μούσες κάποτε δίδαξαν στον Ησίοδο ωραίο τραγούδι, καθώς έβοσκε τα αρνιά του κάτω από τον ιερό Ελικώνα».
- Το «κουτί» της Πανδώρας είναι λανθασμένη μετάφραση που διαδόθηκε στην Αναγέννηση· ο Ησίοδος έγραψε πίθος, μεγάλο πιθάρι αποθήκευσης.
- Τα Έργα και Ημέραι τελειώνουν με ένα ημερολόγιο τυχερών και άτυχων ημερών του μήνα, όπου ορίζεται ακόμη και η κατάλληλη μέρα για να ευνουχίσεις κάπρο και η μέρα για να γεννηθεί κανείς αγόρι.
- Το ποίημά του περιέχει τον αρχαιότερο μύθο της ελληνικής γραμματείας, το γεράκι και το αηδόνι, παλαιότερο από τον Αίσωπο.
Βασικά έργα
| Τίτλος | Σημασία | Έτος |
|---|---|---|
| Θεογονία | Θεογονία | c. 700 BC |
| Έργα και Ημέραι | Έργα και Ημέραι | c. 700 BC |
| Ο μύθος της Πανδώρας (Έργα 42–105) | Ο μύθος της Πανδώρας (Έργα και Ημέραι 42–105) | c. 700 BC |
| Τα πέντε γένη (Έργα 106–201) | Τα πέντε γένη των ανθρώπων (Έργα και Ημέραι 106–201) | c. 700 BC |
| Ασπίς Ηρακλέους (αποδιδόμενη) | Ασπίς Ηρακλέους (αποδιδόμενη) | 6th c. BC? |
Από το έργο
Εικόνες ελεύθερες δικαιωμάτων από τα Wikimedia Commons.
Μια φράση που μένει
Ἔργον δ' οὐδὲν ὄνειδος, ἀεργίη δέ τ' ὄνειδος.
Στα σημερινά ελληνικάΗ δουλειά δεν είναι ντροπή· ντροπή είναι η τεμπελιά.
Ergon d' ouden oneidos, aergii de t' oneidos.
Από το πρωτότυπο
Το κείμενο όπως το έγραψε ο/η Ησίοδος, ελεύθερο πνευματικών δικαιωμάτων.
«Ἔργα καὶ ἡμέραι»
Το ποίημα αρχίζει με έναν ύμνο στον Δία, που υψώνει και ταπεινώνει τους ανθρώπους όπως θέλει, πριν ο Ησίοδος στραφεί στον αδελφό του τον Πέρση. Η συμβουλή για την τίμια δουλειά που παραθέσαμε πιο πάνω έρχεται αργότερα στο ίδιο ποίημα.
Ἔργα καὶ ἡμέραι, lines 1–10 (the opening hymn to Zeus), c. 700 BC · Κείμενο κοινού κτήματος, πηγή: el.wikisource.org
