Εμμανουήλ Ροΐδης

Ο Ροΐδης γεννήθηκε στις 28 Ιουνίου 1836 στην Ερμούπολη της Σύρου, τότε το πιο πολυσύχναστο λιμάνι της Ελλάδας, σε πλούσια οικογένεια χιώτικης καταγωγής. Όταν ήταν πέντε χρονών, η οικογένεια μετακόμισε στη Γένοβα, όπου ο πατέρας του διηύθυνε τις εργασίες της επιχείρησης και υπηρετούσε ως πρόξενος της Ελλάδας· το παιδί μεγάλωσε με τα ιταλικά και τα γαλλικά, πριν επιστρέψει στη Σύρο για να τελειώσει το σχολείο. Στη συνέχεια σπούδασε στο Βερολίνο και ταξίδεψε στη Ρουμανία και στην Αίγυπτο για οικογενειακές υποθέσεις, διαβάζοντας αχόρταγα σε πολλές γλώσσες. Ένα πρόβλημα ακοής που εμφανίστηκε στα νιάτα του χειροτέρευε σταθερά, ώσπου έμεινε σχεδόν κουφός.

Εγκαταστάθηκε στην Αθήνα στις αρχές της δεκαετίας του 1860. Το σκάνδαλο της Πάπισσας Ιωάννας το 1866 καθόρισε τον δημόσιο ρόλο του: ο ειρωνευτής για τον οποίο τίποτα δεν είναι ιερό, ούτε καν το ελληνικό κράτος. Τη δεκαετία του 1870 εξέδιδε τη σατιρική εβδομαδιαία εφημερίδα Ασμοδαίος και αναμετρήθηκε με τον Άγγελο Βλάχο σε μια περίφημη μονομαχία δοκιμίων για την κατάσταση της ελληνικής ποίησης. Το 1880 διορίστηκε διευθυντής της Εθνικής Βιβλιοθήκης, θέση που έχανε και ξανακέρδιζε καθώς άλλαζαν οι κυβερνήσεις.

Τη δεκαετία του 1880 μια οικονομική κατάρρευση αφάνισε την οικογενειακή περιουσία, και ο κομψός κύριος αναγκάστηκε να ζει από την πένα του και από τον μέτριο μισθό της βιβλιοθήκης. Δεν παντρεύτηκε ποτέ. Πέθανε στην Αθήνα στις 7 Ιανουαρίου 1904, αφού είχε γράψει την τελευταία του δεκαετία τα διηγήματα που πολλοί θεωρούν το καλύτερο έργο του.

Η Πάπισσα Ιωάννα (1866) αφηγείται ξανά τον μεσαιωνικό θρύλο μιας μορφωμένης νεαρής γυναίκας που μεταμφιέζεται σε μοναχό, ταξιδεύει σε όλη την Ευρώπη, φτάνει ώς τη Ρώμη με αποπλανήσεις και σπουδές και εκλέγεται πάπας, ώσπου γεννά ένα παιδί στη διάρκεια μιας λιτανείας. Ο Ροΐδης την ονομάζει «μεσαιωνική μελέτη» και τη συνοδεύει με υποσημειώσεις σαν λόγιος, όμως κάθε σελίδα είναι σάτιρα για τους μοναχούς, τα θαύματα και, εμμέσως, για την Ελλάδα της εποχής του. Η Ιερά Σύνοδος καταδίκασε το βιβλίο· ο Ροΐδης απάντησε με τις προσποιητά ταπεινές Επιστολαί ενός Αγρινιώτου. Αργότερα ο Λόρενς Ντάρελ το μετέφερε στα αγγλικά.

Η κριτική του είναι εξίσου αιχμηρή. Τα Είδωλα (1893) γκρεμίζουν τα επιχειρήματα υπέρ της καθαρεύουσας, της τεχνητής «καθαρής» γραπτής γλώσσας, και υποστηρίζουν ότι η ομιλουμένη γλώσσα του λαού είναι η μόνη ζωντανή, και όλα αυτά σε άψογη καθαρεύουσα, γιατί, όπως παραδεχόταν, ήταν το μόνο όργανο που είχε μάθει να παίζει. Δοκίμια όπως το Περί συγχρόνου ελληνικής ποιήσεως (1877) εξηγούσαν γιατί μια μικρή, φτωχή χώρα, εμμονικά προσηλωμένη στην πολιτική, έβγαζε τόσο λίγη μεγάλη λογοτεχνία.

Τη δεκαετία του 1890 έγραψε διηγήματα που σήμερα είναι τα πιο διαβασμένα έργα του: Ψυχολογία Συριανού συζύγου (1894), Ιστορία ενός σκύλου και Ιστορία μιας γάτας (και τα δύο του 1893), και Το παράπονο του νεκροθάπτου (1895), μικρά, ακριβή και, κάτω από την ειρωνεία, σιωπηλά σπαρακτικά.

Η Πάπισσα Ιωάννα δεν έπαψε ποτέ να επανεκδίδεται και παραμένει το ελληνικό μυθιστόρημα που αναφέρεται πρώτο όταν η συζήτηση πάει στη λογοκρισία· η αγγλική εκδοχή του Ντάρελ, Η παράξενη ιστορία της Πάπισσας Ιωάννας, το κρατά ζωντανό στο εξωτερικό. Οι ιστορίες του με ζώα και η Ψυχολογία Συριανού συζύγου υπάρχουν σε σχολικές ανθολογίες και σε κάθε συλλογή ελληνικού διηγήματος. Το επίθετο ροΐδειος χρησιμοποιείται ακόμη για την κομψή, ανελέητη ειρωνεία, και οι δημοσιογράφοι παραθέτουν τις ατάκες του για την ελληνική πολιτική σαν να γράφτηκαν χθες. Στην Ερμούπολη της Σύρου ένας δρόμος φέρει το όνομά του και το σπίτι του δείχνεται στους επισκέπτες· στην Αθήνα υπάρχουν οδοί Ροΐδη σε πολλές συνοικίες. Η ανάγνωσή του είναι το καλύτερο φάρμακο για την ιδέα ότι η καθαρεύουσα ήταν πάντα βαρετή.

• Υποστήριξε τη δημοτική, την ομιλουμένη γλώσσα, στα Είδωλα, γράφοντάς τα ωστόσο στην πιο εκλεπτυσμένη καθαρεύουσα της γενιάς του, μια αντίφαση που παραδεχόταν χαμογελώντας.
• Ήταν σχεδόν κουφός για μεγάλο μέρος της ενήλικης ζωής του, κάτι που, κατά τους φίλους του, έκανε τη συνομιλία του ακόμη πιο εύστοχη.
• Ως διευθυντής της Εθνικής Βιβλιοθήκης απολυόταν και επανερχόταν με τις αλλαγές κυβερνήσεων, μοίρα που είχε σατιρίσει ο ίδιος στα άρθρα του.
• Ο Λόρενς Ντάρελ, συγγραφέας του Αλεξανδρινού κουαρτέτου, δημοσίευσε το 1954 την αγγλική διασκευή της Πάπισσας Ιωάννας.