Κωνσταντίνος Τσάτσος

Ο Τσάτσος γεννήθηκε στην Αθήνα την 1η Ιουλίου 1899. Σπούδασε νομικά στο Πανεπιστήμιο Αθηνών (1914–1918) και από το 1925 έκανε μεταπτυχιακές σπουδές στη Χαϊδελβέργη, όπου η φιλοσοφία του δικαίου των νεοκαντιανών σχολών διαμόρφωσε τη σκέψη του. Επιστρέφοντας στην Ελλάδα, αναγορεύτηκε διδάκτωρ νομικής στην Αθήνα το 1929 και το 1933 ανέλαβε την έδρα της Φιλοσοφίας του Δικαίου στο Πανεπιστήμιο Αθηνών· με τις παραδόσεις και τα βιβλία του υπήρξε, για μια γενιά φοιτητών, η φωνή μιας φιλελεύθερης, ανθρωπιστικής αντίληψης για το δίκαιο και το κράτος.

Ήταν στενά δεμένος με τον λογοτεχνικό κόσμο. Το 1930 παντρεύτηκε την Ιωάννα Σεφεριάδη, αδελφή του ποιητή Γιώργου Σεφέρη και η ίδια συγγραφέας, και ανήκε στον κύκλο της λεγόμενης Γενιάς του Τριάντα, των λογοτεχνών και καλλιτεχνών που αναζητούσαν έναν νεοελληνικό σύγχρονο πολιτισμό. Με τον Σεφέρη διεξήγαγε, το 1938–39, μια δημόσια ανταλλαγή δοκιμίων για την ποίηση που διαβάζεται ακόμη σήμερα.

Μετά την Απελευθέρωση μπήκε στην πολιτική: έγινε υπουργός το 1945, εξελέγη πρώτη φορά βουλευτής το 1946 και κατέλαβε υπουργικές θέσεις σε αρκετές κυβερνήσεις, μεταξύ αυτών της Παιδείας (1949–1950), ενώ υπήρξε για πολλά χρόνια στενός συνεργάτης του Κωνσταντίνου Καραμανλή. Μετά την πτώση της δικτατορίας το 1974 προήδρευσε της κοινοβουλευτικής επιτροπής που συνέταξε το νέο Σύνταγμα του 1975. Τον Ιούνιο του 1975 η Βουλή τον εξέλεξε Πρόεδρο της Δημοκρατίας, αξίωμα που κράτησε ως το 1980, οπότε τον διαδέχθηκε ο Καραμανλής. Είχε εκλεγεί στην Ακαδημία Αθηνών το 1961 και ήταν πρόεδρός της το 1966. Συνέχισε να γράφει ως το τέλος της ζωής του και πέθανε στην Αθήνα στις 8 Οκτωβρίου 1987.

Ως φιλόσοφος, ο Τσάτσος ασχολήθηκε με τη φύση του δικαίου και την ερμηνεία του, με τη σχέση δικαίου, ηθικής και κράτους, και με την κοινωνική και πολιτική σκέψη των αρχαίων Ελλήνων. Ανήκε στην ανθρωπιστική παράδοση: γι' αυτόν το δίκαιο δεν ήταν μόνο τεχνική κανόνων αλλά έκφραση αξιών, και η πόλη των Ελλήνων έμενε πρότυπο της κοινότητας των ελεύθερων πολιτών. Το ύφος του ήταν κλασικό και καθαρό, πιο κοντά στο δοκίμιο παρά στην πραγματεία, και έγραψε μια εκτενή μελέτη για τον Κωστή Παλαμά, τον Παλαμά (1936).

Η πιο πολυδιαβασμένη λογοτεχνική του στιγμή είναι ο διάλογος για την ποίηση με τον Σεφέρη. Το 1938 ο Τσάτσος, γράφοντας ως αναγνώστης μαθημένος στην κλασική αισθητική, επέκρινε τη νεωτερική ποίηση για τη σκοτεινότητά της και τη ρήξη της με το σαφές νόημα και τη μορφή. Ο Σεφέρης απάντησε με τον Διάλογο πάνω στην ποίηση, υπερασπιζόμενος την ελευθερία και τη δυσκολία του σύγχρονου στίχου, και ο Τσάτσος ανταπάντησε. Η ανταλλαγή έγινε η κλασική ελληνική αντιπαράθεση για τον μοντερνισμό, η στιγμή που οι δύο πλευρές της Γενιάς του Τριάντα διατύπωσαν με λόγια τις ιδέες τους. Τα κείμενα συγκεντρώθηκαν αργότερα στον τόμο Ένας διάλογος για την ποίηση (1975). Αργότερα ο Τσάτσος στράφηκε στη σύντομη μορφή, εκδίδοντας τους τόμους Αφορισμοί και διαλογισμοί (1965–1969), σύντομους στοχασμούς για τη ζωή, την τέχνη, την εξουσία και τον θάνατο, στη γραμμή των Γάλλων ηθικολόγων.

Ο Τσάτσος είναι μία από τις ελληνικές μορφές που ένωσαν το πανεπιστήμιο, τη λογοτεχνία και το κράτος. Ο ρόλος του στα πρώτα χρόνια της αποκατεστημένης δημοκρατίας μετά το 1974 ανήκει στη νεότερη ιστορία που μαθαίνει κάθε Έλληνας μαθητής. Για τους αναγνώστες, το ουσιώδες κείμενο είναι η ανταλλαγή Σεφέρη–Τσάτσου για την ποίηση, που επανεκδίδεται τακτικά και μελετάται ως η κλασική ελληνική αντιπαράθεση για τη σύγχρονη ποίηση: διαβάστε την πλάι σε ένα ποίημα του Σεφέρη και αποφασίστε με ποια πλευρά είστε. Οι αφορισμοί του είναι αρκετά σύντομοι ώστε ένας προχωρημένος μαθητής να διαβάζει έναν τη μέρα, ως άσκηση σε πυκνό, καλοδουλεμένο ελληνικό πεζό λόγο.

• Ήταν κουνιάδος του Γιώργου Σεφέρη: η σύζυγός του, Ιωάννα Τσάτσου, ήταν αδελφή του ποιητή.
• Εξελέγη στην Ακαδημία Αθηνών το 1961 και ήταν πρόεδρός της το 1966.
• Ήταν ο πρώτος Πρόεδρος της Δημοκρατίας που εξελέγη με το Σύνταγμα του 1975.
• Στα τελευταία του χρόνια έγραψε τόμους αφορισμών, σπάνιο είδος στα ελληνικά.