Πλάτων

Ο Πλάτων γεννήθηκε γύρω στο 427 π.Χ. σε μια από τις παλαιότερες οικογένειες της Αθήνας: η μητέρα του η Περικτιόνη καυχιόταν ότι καταγόταν από την οικογένεια του Σόλωνα, και οι συγγενείς της ο Κριτίας και ο Χαρμίδης ανήκαν στους Τριάκοντα Τυράννους που κυβέρνησαν την Αθήνα μετά την ήττα της το 404 π.Χ. Σύμφωνα με την παράδοση, το πραγματικό του όνομα ήταν Αριστοκλής και το «Πλάτων» ήταν παρατσούκλι, «ο πλατύς», από τους ώμους ή το ύφος του. Μεγάλωσε στα χρόνια του Πελοποννησιακού Πολέμου και, νέος ακόμη, έγινε οπαδός του Σωκράτη.

Η δίκη και η εκτέλεση του Σωκράτη το 399 π.Χ., έργο της αποκατεστημένης δημοκρατίας, απομάκρυναν τον Πλάτωνα από την αθηναϊκή πολιτική. Έφυγε για ένα διάστημα από την πόλη, επισκέφθηκε τα Μέγαρα και ίσως την Αίγυπτο, και γύρω στο 388 π.Χ. ταξίδεψε στη Νότια Ιταλία και στη Σικελία, όπου γνώρισε τον Πυθαγόρειο Αρχύτα και τον τύραννο Διονύσιο Α΄ των Συρακουσών· μια ιστορία λέει ότι ο τύραννος τον πούλησε ως δούλο και ότι φίλοι του πλήρωσαν τα λύτρα. Πίσω στην Αθήνα, γύρω στο 387 π.Χ., ίδρυσε μια σχολή στο άλσος που ήταν αφιερωμένο στον ήρωα Ακάδημο έξω από τα τείχη: την Ακαδημία, που επιβίωσε με τη μία ή την άλλη μορφή επί εννέα αιώνες.

Επέστρεψε δύο φορές στις Συρακούσες, το 367 και το 361 π.Χ., ελπίζοντας να κάνει τον νεαρό Διονύσιο Β΄ φιλόσοφο ηγεμόνα· και οι δύο απόπειρες απέτυχαν οικτρά και στάθηκε τυχερός που γύρισε σπίτι του. Δίδαξε στην Ακαδημία ώς τον θάνατό του, γύρω στο 347 π.Χ., σε ηλικία περίπου ογδόντα ετών. Ο πιο διάσημος μαθητής του, ο Αριστοτέλης, έμεινε εκεί είκοσι χρόνια.

Ο Πλάτων δεν μιλά ποτέ με τη δική του φωνή: ό,τι έγραψε έχει τη μορφή διαλόγων, συζητήσεων στις οποίες ο Σωκράτης, ή κάποτε άλλος ομιλητής, εξετάζει όσα οι άνθρωποι νομίζουν ότι γνωρίζουν. Σώζονται περίπου τριάντα πέντε διάλογοι, μαζί με επιστολές αμφισβητούμενης γνησιότητας. Οι πρώιμοι, όπως η Απολογία Σωκράτους, ο λόγος του Σωκράτη στη δίκη του, και ο Κρίτων, για το γιατί αρνείται να δραπετεύσει από τη φυλακή, είναι η κύρια εικόνα που έχουμε για τον Σωκράτη. Ο Φαίδων περιγράφει τις τελευταίες του ώρες και το επιχείρημά του ότι η ψυχή είναι αθάνατη.

Οι διάλογοι της μέσης περιόδου οικοδομούν τη δική του φιλοσοφία. Το Συμπόσιον είναι ένα γλέντι όπου κάθε καλεσμένος εγκωμιάζει τον Έρωτα· ο Αριστοφάνης αφηγείται τον μύθο των μοιρασμένων ανθρώπων που ψάχνουν το άλλο τους μισό, και η Διοτίμα περιγράφει την κλίμακα από την ομορφιά του σώματος ώς το ίδιο το Ωραίο. Η Πολιτεία, σε δέκα βιβλία, ρωτά τι είναι η δικαιοσύνη και απαντά με μια ιδανική πόλη που την κυβερνούν φιλόσοφοι· περιέχει το δαχτυλίδι του Γύγη, που κάνει αόρατο όποιον το φορά, την αλληγορία του σπηλαίου, όπου οι δεσμώτες περνούν τις σκιές για πραγματικότητα, και τον μύθο του Ηρός για την επιλογή της επόμενης ζωής της ψυχής. Ο Φαίδρος παρουσιάζει την ψυχή ως ηνίοχο με δύο άλογα και διηγείται πώς ο θεός Θευθ πρόσφερε τη γραφή στον βασιλιά Θαμούν.

Αργότερα ήρθαν ο Τίμαιος και ο Κριτίας, με την ιστορία της Ατλαντίδας, και οι τεράστιοι, ημιτελείς Νόμοι. Ο πεζός του λόγος, στην αττική διάλεκτο, είναι το πρότυπο με το οποίο μετρήθηκε κάθε μεταγενέστερος Έλληνας συγγραφέας.

Στην Αθήνα ο χώρος της Ακαδημίας είναι αρχαιολογικό πάρκο στη συνοικία που ακόμη λέγεται Ακαδημία Πλάτωνος, με ένα μικρό ψηφιακό μουσείο· στην οδό Πανεπιστημίου η Ακαδημία Αθηνών, η εθνική ακαδημία που ιδρύθηκε το 1926, έχει στην είσοδό της τον Πλάτωνα και τον Σωκράτη καθιστούς σε μάρμαρο. Κάθε Έλληνας μαθητής της τελευταίας τάξης του Λυκείου διαβάζει αποσπάσματα από τον Πρωταγόρα και την Πολιτεία στο πρωτότυπο για τις Πανελλαδικές εξετάσεις. Η καθημερινή γλώσσα κρατά τις λέξεις του: πλατωνικός έρωτας για την αγάπη χωρίς άγγιγμα, ο μύθος του σπηλαίου για κάθε κατάσταση όπου οι άνθρωποι περνούν τις σκιές για αλήθεια, και Ατλαντίδα, που την επινόησε εκείνος. Τα αναγνώσματα αυτού του ιστότοπου αφηγούνται έξι από τους μύθους του στα νέα ελληνικά: ξεκινήστε από το σπήλαιο.

• Η Ακαδημία βρισκόταν σε έναν ελαιώνα έξω από την Αθήνα και έδωσε το όνομά της σε κάθε ακαδημία του κόσμου· η αθηναϊκή συνοικία γύρω από τον χώρο φέρει ακόμη το όνομα.
• Η Ατλαντίδα δεν εμφανίζεται πουθενά πριν από τον Τίμαιο και τον Κριτία του Πλάτωνα· την παρουσιάζει ως ιστορία που άκουσε ο Σόλων από Αιγύπτιους ιερείς, και σχεδόν σίγουρα την επινόησε.
• Στον Φαίδρο βάζει έναν Αιγύπτιο βασιλιά να υποστηρίζει ότι η γραφή θα καταστρέψει τη μνήμη, ένα επιχείρημα που σώθηκε, φυσικά, γραπτώς.
• Τρεις φορές επισκέφθηκε τους τυράννους των Συρακουσών ελπίζοντας να δημιουργήσει έναν φιλόσοφο βασιλιά· και οι τρεις επισκέψεις κατέληξαν σε αποτυχία ή κίνδυνο.