Ανδρέας Κάλβος

Ο Κάλβος γεννήθηκε τον Απρίλιο του 1792 στη Ζάκυνθο, που τότε ήταν ακόμη βενετική, και η ζωή του ήταν μια μακριά εξορία. Το 1802 ο πατέρας του πήρε αυτόν και τον μικρότερο αδελφό του στο Λιβόρνο της Ιταλίας, αφήνοντας πίσω τη μητέρα τους· ο Κάλβος δεν την ξαναείδε ποτέ. Μεγάλωσε ιταλόφωνος και το 1812, στη Φλωρεντία, γνώρισε τον ποιητή Ugo Foscolo (Ούγο Φόσκολο), που τον έκανε γραμματέα και μαθητή του. Ακολούθησε τον Φόσκολο στην Ελβετία και στο Λονδίνο το 1816, όπου δίδαξε γλώσσες και παντρεύτηκε μια Αγγλίδα, τη Μαρία Τερέζα Τόμας, η οποία πέθανε το 1820 μαζί με τη βρεφική κόρη τους.

Επιστρέφοντας στη Φλωρεντία, εντάχθηκε στους Καρμπονάρους, τη μυστική εταιρεία των Ιταλών φιλελεύθερων, και απελάθηκε από την Τοσκάνη το 1821, τη χρονιά που ξέσπασε η Ελληνική Επανάσταση. Στη Γενεύη εξέδωσε τη Λύρα (1824), δέκα ωδές, και στο Παρίσι τα Λυρικά (1826), άλλες δέκα. Το 1826 έπλευσε στο Ναύπλιο για να υπηρετήσει την Επανάσταση, αηδίασε από τις εμφύλιες διαμάχες των φατριών και αποσύρθηκε στην αγγλοκρατούμενη Κέρκυρα, όπου δίδαξε στην Ιόνιο Ακαδημία και σε ιδιωτικά σχολεία επί ένα τέταρτο του αιώνα, χωρίς να γράψει πια ελληνική ποίηση.

Το 1852 έφυγε για την Αγγλία με τη δεύτερη σύζυγό του, τη Σάρλοτ Αυγούστα Γουάνταμς, και διηύθυνε μαζί της ένα σχολείο θηλέων στην αγοραία κωμόπολη Λάουθ του Λίνκολνσαϊρ. Εκεί πέθανε στις 3 Νοεμβρίου 1869. Το 1960 τα λείψανά του, και εκείνα της συζύγου του, μεταφέρθηκαν στη Ζάκυνθο και τοποθετήθηκαν δίπλα στον Διονύσιο Σολωμό, τον άλλο μεγάλο ποιητή του νησιού, τον οποίο δεν είχε γνωρίσει ποτέ.

Οι είκοσι ωδές είναι ποιήματα της Ελληνικής Επανάστασης γραμμένα από μακριά, σε μια ελληνική που κανείς δεν είχε μιλήσει ποτέ: ένα αρχαΐζον ιδίωμα με ομηρική απόχρωση, ανακατεμένο με τη δημοτική, με τύπους όπως ας έχωσι και λέξεις όπως χάλκεον. Ο Κάλβος επινόησε γι' αυτές μια στροφή, τέσσερις σύντομους ανομοιοκατάληκτους στίχους και έναν πέμπτο πεντασύλλαβο, που δίνει στις ωδές έναν επίσημο, εμβατηριακό ρυθμό, πολύ διαφορετικό από το δημοτικό μέτρο του Σολωμού.

Ο Φιλόπατρις, η πρώτη ωδή, απευθύνεται στη Ζάκυνθο ως ω φιλτάτη πατρίς και τελειώνει με την ευχή να μην ταφεί σε ξένο χώμα, ευχή που η μοίρα αγνόησε. Η ωδή Εις Σάμον αρχίζει με τη στροφή που όλοι ξέρουν: όσοι νιώθουν το χάλκινο χέρι του φόβου ας κρατήσουν τον ζυγό της σκλαβιάς· η ελευθερία θέλει αρετή και τόλμη. Οι ωδές Εις Ψαρά και Εις Χίον θρηνούν τα νησιά που κατέστρεψαν οι Οθωμανοί το 1822 και το 1824· οι Εις Σούλι και Εις Πάργαν τιμούν τα ηπειρώτικα οχυρά· ο Ωκεανός και Τα Ηφαίστεια στρέφονται στη θάλασσα και στα ελληνικά πυρπολικά. Η ωδή Εις Θάνατον θυμάται τη μητέρα του που του εμφανίζεται σε όνειρο.

Πίσω από τα πατριωτικά θέματα στέκουν τα κλασικά ιδανικά που αφομοίωσε από τον Φόσκολο: η αρετή, η ελευθερία, το ηθικό μεγαλείο της φύσης. Οι ωδές είναι αφηρημένες και αγαλματένιες μάλλον παρά τρυφερές, και το λεξιλόγιό τους χρειάζεται λεξικό ακόμη και για φυσικούς ομιλητές, γι' αυτό ακριβώς ο Σεφέρης θαύμαζε την παραδοξότητά τους.

Το Θέλει αρετήν και τόλμην η ελευθερία παρατίθεται στη Βουλή, σε τίτλους εφημερίδων και στους τοίχους των σχολείων· λίγοι Έλληνες ξέρουν την υπόλοιπη ωδή, όμως όλοι ξέρουν αυτόν τον στίχο. Οι ωδές ξαναζωντάνεψαν το 1889, όταν ο Κωστής Παλαμάς έδωσε διάλεξη για τον «Κάλβο τον Ζακύνθιο», και ξανά στις δεκαετίες του 1930 και του 1940 μέσα από τα δοκίμια του Σεφέρη· σήμερα η ωδή Εις Σάμον περιλαμβάνεται στο ανθολόγιο λογοτεχνίας του Λυκείου. Στη Ζάκυνθο, το Μουσείο Σολωμού και Επιφανών Ζακυνθίων στεγάζει το μαυσωλείο με τους τάφους του Σολωμού και του Κάλβου πλάι πλάι· στο Λάουθ της Αγγλίας μια πλάκα σημαδεύει το σπίτι όπου πέθανε. Οδοί Κάλβου υπάρχουν στην Αθήνα και σε πολλές πόλεις. Η ακρόαση μιας καλής απαγγελίας του Φιλόπατρι είναι ο καλύτερος τρόπος να ακούσει κανείς τον ρυθμό του.

• Έγραψε είκοσι ελληνικά ποιήματα σε όλη του τη ζωή, όλα περίπου μεταξύ 1823 και 1826, και έπειτα, για πάνω από σαράντα χρόνια, ούτε ένα.
• Πριν από τις ελληνικές ωδές έγραψε τραγωδίες και ποιήματα στα ιταλικά, και στην Αγγλία εξέδωσε ένα εγχειρίδιο ιταλικής γραμματικής.
• Η πρώτη του ωδή εύχεται τάφο στην πατρίδα· πέθανε σε μια αγγλική αγοραία κωμόπολη και έφτασε στη Ζάκυνθο μόλις το 1960, ενενήντα ένα χρόνια αργότερα.
• Ο Κάλβος και ο Σολωμός, γεννημένοι και οι δύο στη Ζάκυνθο και τραγουδιστές και οι δύο της Επανάστασης, δεν συναντήθηκαν ποτέ, και τώρα αναπαύονται στο ίδιο μαυσωλείο.