Βάσω Κατράκη

Η Κατράκη γεννήθηκε το 1914 στο Αιτωλικό, μια μικρή πόλη χτισμένη σε νησίδα της λιμνοθάλασσας κοντά στο Μεσολόγγι, στη δυτική Ελλάδα. Το τοπίο του νερού, των καλαμιών και της πέτρας, και η σκληρή ζωή των ψαράδων, τη συνόδευσαν για πάντα. Το 1936 μπήκε στη Σχολή Καλών Τεχνών της Αθήνας, όπου σπούδασε ζωγραφική με τον Κωνσταντίνο Παρθένη και ανακάλυψε τη χαρακτική, την τέχνη που θα γινόταν δική της, κοντά στον Γιάννη Κεφαλληνό, που ανανέωνε τότε την ελληνική χαρακτική. Αποφοίτησε το 1940.

Ο πόλεμος και η γερμανική Κατοχή τη διαμόρφωσαν ως καλλιτέχνιδα και ως πολίτισσα. Εκείνα τα χρόνια, μαζί με τον σύζυγό της, τον γιατρό Γιώργο Κατράκη, εντάχθηκε στο ΕΑΜ, και χάραξε ξυλογραφίες για την πείνα, το πένθος και τον αγώνα, απλές και άμεσες εικόνες που μπορούσαν να αναπαραχθούν και να κυκλοφορήσουν. Έμεινε γυναίκα της Αριστεράς, και η ήττα της Αριστεράς στον Εμφύλιο και οι διώξεις των επόμενων δεκαετιών είναι παρούσες στο έργο της.

Τις δεκαετίες του 1950 και του 1960 η τέχνη της ωρίμασε και η φήμη της μεγάλωσε, στην Ελλάδα και στο εξωτερικό. Το 1966 παρουσίασε δύο μνημειακά έργα στην 33η Μπιενάλε της Βενετίας, ανάμεσά τους Η πτώση του Καραϊσκάκη, και τιμήθηκε με το διεθνές βραβείο λιθογραφίας Tamarind, σπάνια διεθνή αναγνώριση για Έλληνα χαράκτη. Έναν χρόνο αργότερα, στις 21 Απριλίου 1967, την πρώτη μέρα του στρατιωτικού πραξικοπήματος, συνελήφθη και στάλθηκε στη Γυάρο μαζί με άλλους αντιπάλους της δικτατορίας· μια διεθνής εκστρατεία πέτυχε την απελευθέρωσή της το 1968. Μετά την αποκατάσταση της δημοκρατίας το 1974 συνέχισε να δουλεύει και να εκθέτει στην Αθήνα, τιμημένη ως μία από τις σημαντικότερες Ελληνίδες καλλιτέχνιδες της γενιάς της, ως τον θάνατό της το 1988.

Το πρώτο μεγάλο σύνολο του έργου της Κατράκη αποτελείται από ξυλογραφίες. Σε μαύρο και άσπρο, με βαθιές χαράξεις και έντονες αντιθέσεις, απεικόνισε τους ανθρώπους της εποχής της: μαυροφορεμένες γυναίκες, εργάτες, πρόσφυγες, τους νεκρούς και όσους τους θρηνούν. Τίποτα διακοσμητικό δεν υπάρχει σε αυτές τις εικόνες· όπως το μοιρολόι, μιλούν με λίγες, βαριές λέξεις. Οι μορφές της είναι συχνά μετωπικές, ακίνητες, σχεδόν σαν εικόνες ή αρχαϊκά αγάλματα, και αυτή η ακινησία τούς δίνει τη δύναμή τους.

Γύρω στο 1950 ανέπτυξε την πιο προσωπική της τεχνική: τη χαρακτική σε πέτρα. Αντί για ξύλο, χάρασσε απευθείας πλάκες ψαμμίτη και τύπωνε από αυτές, ή εξέθετε τις ίδιες τις χαραγμένες πέτρες. Το υλικό, τραχύ και αρχαίο, ταίριαζε απόλυτα στα θέματά της. Μεγάλα κεφάλια και σώματα αναδύονται από την πέτρα σαν να ήταν πάντα μέσα της, και οι ρωγμές και τα νερά της επιφάνειας γίνονται μέρος της εικόνας. Μάνες που κρατούν τα παιδιά τους, άντρες με δεμένα χέρια, μορφές πίσω από κάγκελα, πλήθη όρθια μαζί: τα θέματά της είναι ο πόνος, η αντίσταση και η ανθρώπινη αξιοπρέπεια, αλλά και η αντοχή και η ελπίδα.

Το ύφος της συνδυάζει διάφορες ελληνικές παραδόσεις, τη βυζαντινή εικόνα, τη λαϊκή γλυπτική των βοσκών και των πετράδων, την απλότητα της πρώιμης ελληνικής γλυπτικής, με μια σύγχρονη, σχεδόν αφηρημένη αίσθηση της φόρμας. Οι εικόνες της συνδέθηκαν στενά με τη μνήμη της Αντίστασης και της πολιτικής εξορίας στην Ελλάδα. Λίγοι Έλληνες καλλιτέχνες έχουν εκφράσει τη συλλογική εμπειρία του εικοστού αιώνα με τόση αυστηρότητα και τόση τρυφερότητα.

Το καλύτερο μέρος για να γνωρίσει κανείς την Κατράκη είναι η γενέτειρά της: το Μουσείο Βάσως Κατράκη (επίσημα κέντρο χαρακτικής τέχνης) στο Αιτωλικό, που άνοιξε το 2006, φιλοξενεί τα έργα που άφησε στον τόπο όπου γεννήθηκε: χαρακτικά και χαραγμένες πέτρες που δείχνουν πώς φτιάχνονταν οι εικόνες της. Έργα της βρίσκονται επίσης στην Εθνική Πινακοθήκη στην Αθήνα και σε άλλες ελληνικές συλλογές, και εμφανίζονται συχνά σε εκθέσεις για την Αντίσταση και για την ελληνική χαρακτική. Πολλοί Έλληνες χαράκτες των επόμενων γενεών τη θεωρούν πρότυπο. Μια επίσκεψη στο Αιτωλικό, μαζί με το κοντινό Μεσολόγγι και τη λιμνοθάλασσά του, είναι ένας όμορφος τρόπος να δει κανείς το τοπίο που τη διαμόρφωσε, και ο μαθητής μπορεί να εξασκηθεί περιγράφοντας στα ελληνικά μία από τις μορφές της: ποιος είναι, τι εκφράζει, τι προσθέτει η πέτρα.

• Χάρασσε απευθείας στην πέτρα, τεχνική που έκανε δική της από τη δεκαετία του 1950.
• Το 1966 κέρδισε το διεθνές βραβείο λιθογραφίας Tamarind στην Μπιενάλε της Βενετίας.
• Έναν χρόνο αργότερα, την πρώτη μέρα του πραξικοπήματος του 1967, η στρατιωτική χούντα τη συνέλαβε και την έστειλε εξορία στη Γυάρο.
• Η γενέτειρά της, το Αιτωλικό, είναι χτισμένη σε νησίδα μέσα σε λιμνοθάλασσα, τοπίο που σημάδεψε την τέχνη της.