Βιτσέντζος Κορνάρος

Σχεδόν ό,τι γνωρίζουμε με βεβαιότητα προέρχεται από τους τελευταίους στίχους του ποιήματος, όπου ο ποιητής κατονομάζει τον εαυτό του: Βιτσέντζος, από τη γενιά των Κορνάρων, γεννημένος στη Σητεία, παντρεμένος στο Κάστρο, τη βενετική πρωτεύουσα της Κρήτης που σήμερα είναι το Ηράκλειο. Οι μελετητές δέχονται σήμερα σε γενικές γραμμές ότι επρόκειτο για τον Vincenzo Cornaro, που γεννήθηκε το 1553 στην Τραπεζόντα, ένα κτήμα κοντά στη Σητεία, σε οικογένεια βενετικής καταγωγής που ζούσε στο νησί εδώ και γενιές και είχε μητρική γλώσσα τα ελληνικά.

Γύρω στο 1590 μετακόμισε στον Χάνδακα, όπου παντρεύτηκε τη Μαριέττα Τζένο, κατείχε δημόσια αξιώματα στα χρόνια της πανώλης τη δεκαετία του 1590 και ήταν μέλος της Accademia degli Stravaganti, μιας λογοτεχνικής εταιρείας που ίδρυσε ο αδελφός του Αντρέας. Αυτός ήταν ο κόσμος της Κρητικής Αναγέννησης: η Κρήτη ήταν βενετική από το 1211, και η μορφωμένη τάξη της διάβαζε Αριόστο και Τάσο ενώ άκουγε ελληνικά δημοτικά τραγούδια στους δρόμους. Πέθανε στον Χάνδακα το 1613 ή το 1614, μισό αιώνα πριν οι Οθωμανοί καταλάβουν την πόλη ύστερα από πολιορκία είκοσι ενός χρόνων.

Ορισμένοι μελετητές αμφισβήτησαν την ταύτιση, αφού το όνομα ήταν συνηθισμένο στους ευγενείς του νησιού, και το ερώτημα αν έγραψε και το θρησκευτικό δράμα Η Θυσία του Αβραάμ παραμένει ανοιχτό. Εκείνο που δεν αμφισβητείται είναι ότι ένας μόνο ποιητής δημιούργησε, την πρώτη δεκαετία του δέκατου έβδομου αιώνα, το ωραιότερο εκτενές ποίημα στην ελληνική γλώσσα ανάμεσα στον Όμηρο και τους νεότερους χρόνους.

Ο Ερωτόκριτος είναι ένα έμμετρο μυθιστόρημα σε πέντε μέρη και περίπου 10.000 ομοιοκατάληκτους δεκαπεντασύλλαβους στίχους, το μέτρο του ελληνικού δημοτικού τραγουδιού, γραμμένο στην κρητική διάλεκτο. Ο Ερωτόκριτος, γιος του συμβούλου του βασιλιά, αγαπά την Αρετούσα, κόρη του Ηράκλη, βασιλιά της Αθήνας. Της κάνει κρυφά καντάδες τη νύχτα· ο βασιλιάς οργανώνει μια γκιόστρα όπου εκείνος νικά τους ιππότες του ελληνικού κόσμου· όταν τολμά να ζητήσει το χέρι της, ο βασιλιάς τον εξορίζει. Η Αρετούσα αρνείται κάθε άλλον μνηστήρα και ρίχνεται στη φυλακή. Ύστερα εισβάλλουν οι Βλάχοι, και ένας μελαψός ξένος, ο Ερωτόκριτος μεταμορφωμένος με ένα μαγικό φίλτρο, σώζει την Αθήνα σε μονομαχία. Δοκιμάζει την πίστη της Αρετούσας, φανερώνεται, και το ποίημα τελειώνει με τον γάμο τους.

Η υπόθεση είναι δανεισμένη από ένα γαλλικό μεσαιωνικό μυθιστόρημα, το Paris et Vienne, πιθανώς μέσω μιας ιταλικής διασκευής, όμως ο Κορνάρος την ξανάχτισε εξ ολοκλήρου: το σκηνικό είναι μια φανταστική αρχαία Αθήνα, οι ήρωες σκέφτονται και μιλούν σαν Κρητικοί χωρικοί, και το ηθικό κέντρο είναι η σταθερότητα των ερωτευμένων απέναντι στον τροχό της τύχης. Μεγάλα αποσπάσματα είναι μονόλογοι έρωτα και θλίψης που στέκονται αυτοτελώς ως τραγούδια.

Η γλώσσα είναι πλούσια και μουσική, γεμάτη παροιμίες και εικόνες από τη φύση, και σε αυτήν οφείλεται η επιβίωση του ποιήματος: τυπώθηκε στη Βενετία το 1713, αλλά οι Κρητικοί το ήξεραν από καιρό απέξω.

Ο Ερωτόκριτος τραγουδιέται στην Κρήτη μέχρι σήμερα, στην αργή, ελικοειδή μελωδία της κρητικής λύρας, και δίστιχά του χρησιμοποιούνται ως μαντινάδες σε γάμους και πανηγύρια. Ακούστε την ηχογράφηση των πρώτων στίχων από τον Νίκο Ξυλούρη το 1976, ή την πιο τραχιά εκδοχή του Ψαραντώνη, και θα καταλάβετε γιατί. Αποσπάσματα, συνήθως ο αποχαιρετισμός της Αρετούσας ή η γκιόστρα, περιλαμβάνονται στο ανθολόγιο λογοτεχνίας του ελληνικού Λυκείου, και ο Σεφέρης αφιέρωσε στο ποίημα ένα δοκίμιο. Στη Σητεία ένα καλοκαιρινό φεστιβάλ, τα Κορνάρεια, φέρει το όνομά του, και στο Ηράκλειο η πλατεία που λέγεται Πλατεία Κορνάρου έχει ένα σύγχρονο γλυπτό του Ερωτόκριτου και της Αρετούσας. Ο πρώτος στίχος, Του Κύκλου τα γυρίσματα, είναι τόσο οικείος στους Έλληνες όσο ο πρώτος στίχος ενός εθνικού ύμνου.

• Το ποίημα γράφτηκε γύρω στο 1600–1610, αλλά τυπώθηκε για πρώτη φορά στη Βενετία μόλις το 1713· για έναν αιώνα κυκλοφορούσε σε χειρόγραφα και από στόμα σε στόμα.
• Ο Κορνάρος κατονομάζει τον εαυτό του στον επίλογο του ποιήματος· αυτό είναι σχεδόν το μοναδικό βιογραφικό τεκμήριο που έχουμε γι' αυτόν.
• Η ιστορία διαδραματίζεται στην αρχαία Αθήνα, κι όμως οι ήρωες αγωνίζονται σε γκιόστρα, το μεσαιωνικό άθλημα των ιπποτών, και οι εχθροί του βασιλιά είναι οι Βλάχοι.
• Η οικογένεια του Κορνάρου μιλούσε ελληνικά παρότι ήταν βενετικής αριστοκρατικής καταγωγής· οι Cornaro ήταν μία από τις παλαιότερες οικογένειες της Βενετίας.