Ηρόδοτος

Ο Ηρόδοτος γεννήθηκε γύρω στο 484 π.Χ. στην Αλικαρνασσό, το σημερινό Μπόντρουμ στα τουρκικά παράλια, μια ελληνική πόλη υπό περσική κυριαρχία με μεικτό ελληνικό και καρικό πληθυσμό· ο ίδιος ο πατέρας του είχε το καρικό όνομα Λύξης. Η οικογένεια αντιτάχθηκε στον τοπικό τύραννο Λύγδαμη· ένας συγγενής του Ηροδότου, ο επικός ποιητής Πανύασσις, σκοτώθηκε, και ο Ηρόδοτος έζησε για ένα διάστημα εξόριστος στη Σάμο. Φαίνεται ότι επέστρεψε για να βοηθήσει στην ανατροπή του τυράννου και ύστερα έφυγε οριστικά.

Ακολούθησαν τα ταξίδια που γεμίζουν το βιβλίο του: ανεβαίνοντας τον Νείλο ως την Ελεφαντίνη, στη Βαβυλώνα, στους Σκύθες της βόρειας ακτής της Μαύρης Θάλασσας, στην Κυρήνη της Λιβύης και σε όλο το Αιγαίο. Όπου πήγαινε, ρωτούσε ιερείς, οδηγούς και εμπόρους τι ήξεραν και σημείωνε πότε τους πίστευε και πότε όχι. Στην Αθήνα, στο απόγειο της δύναμης του Περικλή, έκανε δημόσιες αναγνώσεις του έργου του, έγινε φίλος του Σοφοκλή και, σύμφωνα με μια μεταγενέστερη πηγή, η πόλη τού ψήφισε μεγάλη αμοιβή.

Το 444 ή το 443 π.Χ. εντάχθηκε στη νέα αποικία των Θουρίων στη Νότια Ιταλία, την οποία ίδρυε η Αθήνα. Πιθανότατα πέθανε εκεί γύρω στο 425 π.Χ., αν και μια παράδοση τοποθετεί τον τάφο του στην Πέλλα της Μακεδονίας. Έγραφε στην ιωνική διάλεκτο, τη διάλεκτο του ανατολικού Αιγαίου, και το επιτύμβιο επίγραμμά του τον αποκαλούσε «άρχοντα της ιωνικής ιστορίας».

Οι Ιστορίαι έχουν σκοπό, όπως λέει η πρώτη φράση, να καταγράψουν τα μεγάλα έργα Ελλήνων και βαρβάρων ώστε να μην τα σβήσει ο χρόνος, και να εξηγήσουν γιατί πολέμησαν. Τα εννέα βιβλία, που αργότερα οι φιλόλογοι της Αλεξάνδρειας τα ονόμασαν από τις εννέα Μούσες, ξεκινούν με τον Κροίσο της Λυδίας και τον σοφό Αθηναίο Σόλωνα, που λέει στον πλούσιο βασιλιά ότι κανείς δεν μπορεί να ονομαστεί ευτυχισμένος πριν από τον θάνατό του. Έπειτα παρακολουθούν την άνοδο της Περσίας υπό τον Κύρο, τον Καμβύση, τον Δαρείο και τον Ξέρξη, με μεγάλες παρεκβάσεις για τις χώρες που κατέκτησαν: η Αίγυπτος με τις πυραμίδες, τους κροκοδείλους και τους ταριχευτές της πιάνει ολόκληρο το Βιβλίο 2.

Τα βιβλία 6 έως 9 είναι οι ίδιοι οι Περσικοί πόλεμοι: ο δρομέας προς τη Σπάρτη και η έφοδος στον Μαραθώνα το 490· ο Ξέρξης που γεφυρώνει τον Ελλήσποντο και μαστιγώνει τη θάλασσα· ο Λεωνίδας και οι τριακόσιοι στις Θερμοπύλες, των οποίων παραθέτει το επίγραμμα· τα ξύλινα τείχη του χρησμού και η παγίδα της Σαλαμίνας· οι Πλαταιές και η Μυκάλη το 479.

Ανάμεσα στις μάχες βρίσκονται οι ιστορίες που θυμούνται όλοι: ο Γύγης που αναγκάζεται να κατασκοπεύσει τη βασίλισσα του Κανδαύλη· ο Πολυκράτης της Σάμου που ρίχνει το δαχτυλίδι του στη θάλασσα, μόνο για να του επιστρέψει μέσα σε ένα ψάρι· ο Αρίων που τον φέρνει σπίτι ένα δελφίνι· ο Κλέοβις και ο Βίτων. Ο Ηρόδοτος καταγράφει ό,τι του είπαν, συχνά σε πολλές εκδοχές, και λέει καθαρά «εγώ δεν το πιστεύω, αλλά το γράφω». Αυτό το μείγμα περιέργειας, δικαιοσύνης και απόλαυσης μιας καλής ιστορίας είναι ο λόγος που το βιβλίο δεν έπαψε ποτέ να διαβάζεται.

Κάθε παιδί στην Ελλάδα διαβάζει Ηρόδοτο: επιλεγμένες ιστορίες από τις Ιστορίες, σε νεοελληνική μετάφραση, περιλαμβάνονται στο μάθημα της αρχαίας γραμματείας της Α΄ Γυμνασίου, μαζί με την Οδύσσεια. Φράσεις που έφτασαν σε εμάς μέσω αυτού είναι καθημερινά ελληνικά: ο πατέρας της ιστορίας, «η Αίγυπτος είναι δώρο του Νείλου», και το σπαρτιατικό επίγραμμα Ὦ ξεῖν', ἀγγέλλειν Λακεδαιμονίοις, χαραγμένο στο σύγχρονο μνημείο των Θερμοπυλών, το οποίο διέσωσε εκείνος. Οδοί Ηροδότου υπάρχουν σε όλη την Ελλάδα, και οι ιστορίες του Ηροδότου σε αυτόν τον ιστότοπο, ο Κροίσος και ο Σόλων, το δαχτυλίδι του Πολυκράτη και το δελφίνι του Αρίωνα, αφηγούνται σε τρία διαφορετικά επίπεδα, ώστε να ξεκινήσετε από εκεί που βρίσκεστε.

• Η διαίρεση σε εννέα βιβλία με τα ονόματα των Μουσών έγινε από μεταγενέστερους φιλολόγους· ο ίδιος ο Ηρόδοτος έγραψε απλώς μία μεγάλη «έρευνα».
• Ο Πλούταρχος έγραψε ολόκληρη πραγματεία με τίτλο Περί της Ηροδότου κακοηθείας, κατηγορώντας τον ότι ήταν άδικος απέναντι στη Θήβα και την Κόρινθο· οι επικριτές του τον αποκάλεσαν και πατέρα της ιστορίας και πατέρα των ψεμάτων.
• Είναι η μόνη μας πηγή για τον μαραθωνοδρόμο Φειδιππίδη, ο οποίος στη δική του εκδοχή τρέχει από την Αθήνα στη Σπάρτη για να ζητήσει βοήθεια, όχι από τον Μαραθώνα στην Αθήνα.
• Περιγράφει βήμα βήμα την αιγυπτιακή τεχνική της μουμιοποίησης, μαζί με το άγκιστρο με το οποίο έβγαζαν τον εγκέφαλο από τη μύτη.