Herodot

Herodot MÖ 484 civarında, bugün Türkiye kıyısındaki Bodrum olan Halikarnassos'ta doğdu; burası Pers egemenliği altında, nüfusu Yunan ve Karyalılardan oluşan karma bir Yunan kentiydi. Babası bile Karya kökenli Lyxes adını taşıyordu. Aile yerel tiran Lygdamis'e karşı çıktı, Herodot'un akrabası olan destan şairi Panyassis öldürüldü ve Herodot bir süre Sisam'da (Samos) sürgünde yaşadı. Tiranı devirmeye yardım etmek için geri döndüğü, sonra kenti temelli terk ettiği anlaşılıyor.

Ardından kitabını dolduran yolculuklar geldi: Nil boyunca Elephantine'e kadar, Babil'e, Karadeniz'in kuzey kıyısındaki İskitlere, Libya'daki Kyrene'ye ve Ege'nin dört bir yanına. Gittiği her yerde rahiplere, rehberlere ve tüccarlara ne bildiklerini sordu, onlara ne zaman inandığını ve ne zaman inanmadığını not etti. Perikles'in gücünün doruğunda olduğu Atina'da eserini halka açık okumalarla sundu, Sofokles'le dost oldu ve daha sonraki bir kaynağa göre kent ona oylamayla büyük bir ödül verdi.

MÖ 444 ya da 443'te Atina'nın güney İtalya'da kurmakta olduğu yeni Thurioi kolonisine katıldı. Büyük olasılıkla MÖ 425 civarında orada öldü; ancak bir rivayet mezarını Makedonya'daki Pella'ya yerleştirir. Doğu Ege'nin lehçesi olan İyon Yunancasıyla yazdı ve mezar yazıtı ona 'İyon tarihinin efendisi' diyordu.

Ιστορίαι (Tarih), ilk cümlesinin söylediği gibi, Yunanların ve barbarların büyük işlerini zaman silmesin diye kayda geçirmeyi ve neden savaştıklarını açıklamayı amaçlar. Daha sonra İskenderiyeli editörlerce dokuz Musa'nın adları verilen dokuz kitap, Lidyalı Kroisos ve zengin krala hiç kimsenin ölmeden mutlu sayılamayacağını söyleyen bilge Atinalı Solon ile başlar. Ardından Kyros, Kambyses, Dareios ve Kserkses döneminde Pers'in yükselişini izler; fethettikleri topraklar üzerine uzun ara anlatılar içerir: piramitleri, timsahları ve mumyacılarıyla Mısır 2. Kitap'ın tamamını kaplar.

6. ile 9. kitaplar Pers Savaşları'nın ta kendisidir: Sparta'ya koşan haberci ve 490'da Maraton'daki hücum; Çanakkale Boğazı'na (Hellespontos) köprü kurup denizi kırbaçlatan Kserkses; Thermopylai'de Leonidas ve üç yüzler, Herodot'un aktardığı mezar yazıtlarıyla; kâhinin sözünü ettiği tahta duvarlar ve Salamis tuzağı; 479'da Plataia ve Mykale.

Savaşların arasında herkesin hatırladığı hikâyeler yer alır: Kandaules'in kraliçesini gizlice izlemeye zorlanan Gyges; yüzüğünü denize atan, ama yüzüğü bir balığın içinde geri dönen Sisamlı Polykrates; bir yunus tarafından evine taşınan Arion; Kleobis ile Biton. Herodot kendisine anlatılanları, çoğu zaman birkaç farklı versiyonuyla aktarır ve açıkça 'Buna inanmıyorum ama yazıyorum' der. Merak, hakkaniyet ve iyi bir hikâyeden alınan zevkin bu karışımı, kitabın okunmaktan hiç vazgeçilmemesinin nedenidir.

Her Yunan çocuğu Herodot okur: Tarih'ten seçilmiş hikâyeler, Modern Yunanca çeviriyle, Odysseia ile birlikte ortaokulun (Gymnasio) birinci sınıfındaki antik edebiyat dersinin parçasıdır. Onun aracılığıyla gelen ifadeler gündelik Yunancadır: ο πατέρας της ιστορίας (tarihin babası), 'Mısır Nil'in bir armağanıdır' ve onun koruduğu, Thermopylai'deki modern anıta kazınmış Spartalı mezar yazıtı Ὦ ξεῖν', ἀγγέλλειν Λακεδαιμονίοις (Ey yabancı, Lakedaimonlulara haber ver). Yunanistan'ın her yerinde Ηροδότου adlı sokaklar vardır; bu sitedeki Herodot hikâyeleri, Kroisos ve Solon, Polykrates'in yüzüğü ve Arion'un yunusu, üç farklı düzeyde yeniden anlatılır; böylece bulunduğunuz yerden başlayabilirsiniz.

• Musaların adlarını taşıyan dokuz kitaba bölünme sonraki editörlerin işidir; Herodot kendisi yalnızca uzun tek bir 'araştırma' yazmıştır.
• Plutarkhos, onu Thebai ve Korinthos'a haksızlık etmekle suçlayan Herodot'un Kötü Niyeti Üzerine adlı bütün bir deneme yazdı; eleştirmenler ona hem tarihin babası hem de yalanların babası dediler.
• Maraton koşucusu Pheidippides hakkındaki tek kaynağımız odur; onun anlatımında Pheidippides Maraton'dan Atina'ya değil, yardım istemek için Atina'dan Sparta'ya koşar.
• Mısır mumyalama tekniğini, beyni burundan çıkarmak için kullanılan kanca da dahil, adım adım anlatır.