Aiskhylos

Aiskhylos MÖ 525 civarında, Atina'nın batısında, Demeter gizemleriyle ünlü Eleusis kasabasında, köklü bir toprak sahibi ailenin çocuğu olarak doğdu. MÖ 499 civarında Dionysia şenliklerindeki tragedya yarışmalarına katılmaya başladı ve ilk zaferini 484'te kazandı; toplam on üç kez birincilik ödülü aldı. Ama hayatını belirleyen olay, mezar yazıtının andığı tek olay, MÖ 490'daki Marathon savaşıydı: Burada Atina saflarında savaştı ve kardeşi Kynegeiros burada öldü. On yıl sonra büyük olasılıkla Salamis'te de savaştı: Persler'deki deniz savaşı betimlemesi, güverteden verilmiş bir rapor gibi okunur.

Siraküza tiranı Hieron'un daveti üzerine en az iki kez Sicilya'ya gitti ve Aitna kentinin kuruluşu için bir oyun yazdı. Atina'da bir keresinde Eleusis gizemlerinin sırlarını sahnede açığa vurmakla suçlandı ve beraat etti; anlatılana göre bunların gizli olduğunu fark etmemişti.

MÖ 456'da Sicilya'daki Gela'da öldü. Sonradan çıkan bir efsaneye göre bir kartal, kel kafasını kaya sanarak üzerine bir kaplumbağa düşürdü. Atinalılar onu eşsiz bir kararla onurlandırdı: Oyunları ölümünden sonra da şenliklerde yeniden sahnelenebilecek ve yaşayan şairlerle yarışabilecekti. Oğulları Euphorion ve Euaion da tragedya yazdı.

Aristoteles, diyaloğu ve dolayısıyla dramayı mümkün kılan ikinci oyuncuyu ekleyenin Aiskhylos olduğunu söyler; ayrıca koronun rolünü azaltmış, gösterişli etkiler için kostüm, maske ve sahne makineleri kullanmıştır. Dili görkemli ve yoğundur, birleşik sıfatlar ve cesur imgelerle doludur; oyunları her şeyden önce tek bir soru sorar: Tanrısal adalet kuşaklar boyunca nasıl işler?

Πέρσαι (Persler, MÖ 472), Salamis yenilgisini Pers tarafından, Kserkses'in annesinin acısı ve Dareios'un hayaleti üzerinden gösterir; yapımın masraflarını Perikles karşılamıştır. Επτά επί Θήβας (Thebai'ye Karşı Yediler, 467), Oidipus'un oğulları Eteokles ile Polyneikes'in kent kapılarında birbirlerini öldürmesiyle biter. Ικέτιδες (Yalvaranlar), zorla evlendirilmekten kaçan Danaos'un elli kızını anlatır.

Başyapıtı Ορέστεια'dır (Oresteia, MÖ 458): Αγαμέμνων'da (Agamemnon) Klytaimnestra Troya'dan dönen kocasını öldürür; Χοηφόροι'de (Adak Taşıyanlar) oğulları Orestes annesini öldürerek babasının öcünü alır; Ευμενίδες'te (Eumenidler) Erinysler Orestes'i Atina'ya kadar kovalar, orada Athena ilk mahkemeyi kurar ve kan döngüsünün yerini yasa alır. Ateşi insanlara verdiği için zincire vurulan Titanı anlatan Προμηθεύς Δεσμώτης (Zincire Vurulmuş Prometheus) onun adıyla günümüze ulaşmıştır, ancak bugün pek çok araştırmacı onun yazdığından kuşkuludur.

Oresteia neredeyse her yaz Epidauros antik tiyatrosunda sahnelenir; orada bir Persler yapımı ise Yunan yönetmenler için bir tür olgunluk sınavıdır. Doğduğu kasaba, bugünkü Elefsina, her yıl onun onuruna Αισχύλεια (Aiskhyleia) festivalini düzenler ve 2023'te Avrupa Kültür Başkenti olduğunda onu kutladı. Yunanlar hâlâ Agamemnon'dan gelen πάθει μάθος, yani 'acı çekerek öğrenmek' sözünü kullanır; Persler'deki ὦ παῖδες Ἑλλήνων ἴτε haykırışı ise ulusal yıldönümlerinde alıntılanır. Dil öğrenenler için bu sitedeki okuma metinleri Prometheus'u, Orestes'i, Klytaimnestra'yı, Erinysleri ve Eteokles ile Polyneikes kardeşleri Modern Yunanca anlatır; onları okuyun, sonra özgün dizelerin peşine düşün.

• Kendisinin yazdığı söylenen mezar yazıtı yalnızca Marathon korusunun ve uzun saçlı Persin onun yiğitliğini bildiğini söyler; oyunlarından tek söz etmez.
• Persler (MÖ 472), dünya tiyatrosunun günümüze ulaşmış en eski oyunu ve bir mit yerine tarihsel bir olayı konu alan, günümüze ulaşmış tek Yunan tragedyasıdır.
• Ölümünden sonra Atinalılar oyunlarının yarışmalarda yeniden sahnelenmesine izin verdi; bu, kuşağının başka hiçbir şairine tanınmamış bir onurdu.
• Anlatılanlara göre seksen ile doksan arasında oyun yazdı; yedisi günümüze ulaştı, geri kalanların çoğunun yalnızca adları listeler ve alıntılar sayesinde bilinir.