Aeschylus

Aeschylus werd rond 525 v.Chr. geboren in Eleusis, de stad ten westen van Athene die beroemd was om de mysteriën van Demeter, in een oude familie van grondbezitters. Rond 499 v.Chr. begon hij mee te doen aan de tragedie-wedstrijden van de Dionysia en in 484 behaalde hij zijn eerste overwinning; in totaal won hij dertien keer de eerste prijs. Maar de gebeurtenis die zijn leven bepaalde, en de enige die zijn grafschrift noemt, was de slag bij Marathon in 490 v.Chr., waar hij in de Atheense linie vocht en waar zijn broer Kynegeiros sneuvelde. Zeer waarschijnlijk vocht hij tien jaar later ook bij Salamis: zijn beschrijving van de zeeslag in De Perzen leest als een verslag vanaf het dek.

Hij reisde minstens twee keer naar Sicilië op uitnodiging van de tiran Hieron van Syracuse en schreef een stuk voor de stichting van de stad Aetna. In Athene werd hij eens beschuldigd van het onthullen van geheimen van de Eleusinische mysteriën op het toneel en werd hij vrijgesproken; naar verluidt had hij niet beseft dat ze geheim waren.

Hij stierf in 456 v.Chr. in Gela op Sicilië. Volgens een latere legende liet een adelaar een schildpad op zijn kale hoofd vallen, omdat hij het voor een rots aanzag. De Atheners eerden hem met een uniek besluit: zijn stukken mochten na zijn dood opnieuw op de festivals worden opgevoerd, in competitie met levende dichters. Zijn zonen Euphorion en Euaion schreven ook tragedies.

Aristoteles schrijft aan Aeschylus de invoering van de tweede acteur toe, waardoor dialoog en dus drama mogelijk werd; ook verkleinde hij de rol van het koor en gebruikte hij kostuums, maskers en toneelmachinerie voor spectaculaire effecten. Zijn taal is groots en compact, vol samengestelde bijvoeglijke naamwoorden en gedurfde beelden, en zijn stukken stellen vooral één vraag: hoe werkt goddelijke gerechtigheid over generaties heen?

Πέρσαι (De Perzen, 472 v.Chr.) toont de nederlaag bij Salamis vanuit Perzisch oogpunt, via het verdriet van de moeder van Xerxes en de geest van Darius; Perikles betaalde de productie. Επτά επί Θήβας (Zeven tegen Thebe, 467) eindigt met de zonen van Oedipus, Eteocles en Polynices, die elkaar bij de poorten doden. Ικέτιδες (De smekelingen) volgt de vijftig dochters van Danaüs op de vlucht voor een gedwongen huwelijk.

Zijn meesterwerk is de Ορέστεια (Oresteia, 458 v.Chr.): in Αγαμέμνων (Agamemnon) vermoordt Clytaemnestra haar man bij zijn terugkeer uit Troje; in Χοηφόροι (De plengoffervrouwen) wreekt hun zoon Orestes hem door haar te doden; in Ευμενίδες (De Eumeniden) jagen de Furiën Orestes op tot in Athene, waar Athena de eerste rechtbank sticht en de cyclus van bloed wordt vervangen door de wet. Προμηθεύς Δεσμώτης (Prometheus geboeid), over de Titaan die werd vastgeketend omdat hij de mensen het vuur gaf, is onder zijn naam overgeleverd, al betwijfelen veel geleerden nu of hij het schreef.

De Oresteia wordt bijna elke zomer opgevoerd in het antieke theater van Epidaurus, en een productie van De Perzen daar is voor Griekse regisseurs een soort inwijdingsrite. Zijn geboortestad, nu Elefsina, houdt elk jaar het festival Αισχύλεια (Aischyleia) ter ere van hem en vierde hem toen ze in 2023 Culturele Hoofdstad van Europa was. Grieken zeggen nog steeds πάθει μάθος, 'leren door lijden', een uitdrukking uit de Agamemnon, en de kreet uit De Perzen, ὦ παῖδες Ἑλλήνων ἴτε, wordt geciteerd op nationale gedenkdagen. Voor wie de taal leert, vertellen de leesteksten op deze site de verhalen van Prometheus, Orestes, Clytaemnestra, de Furiën en de broers Eteocles en Polynices na in het Nieuwgrieks; lees ze en zoek daarna de oorspronkelijke regels op.

• Zijn grafschrift, dat hij naar men zegt zelf schreef, vermeldt alleen dat het bos van Marathon en de langharige Pers zijn moed kennen; geen woord over zijn stukken.
• De Perzen (472 v.Chr.) is het oudste bewaarde stuk uit het wereldtheater en de enige bewaarde Griekse tragedie over een historische gebeurtenis in plaats van een mythe.
• Na zijn dood stonden de Atheners toe dat zijn stukken opnieuw in de wedstrijden werden opgevoerd, een eer die geen enkele andere dichter van zijn generatie kreeg.
• Hij schreef naar verluidt zo'n tachtig tot negentig stukken; zeven zijn bewaard, en van de meeste andere kennen we alleen de titels uit lijsten en citaten.