Ajschylos

Ajschylos urodził się około 525 roku p.n.e. w Eleusis, mieście na zachód od Aten słynącym z misteriów Demeter, w starej rodzinie właścicieli ziemskich. Około 499 roku p.n.e. zaczął startować w konkursach tragicznych podczas Dionizjów, a pierwsze zwycięstwo odniósł w 484 roku; łącznie zdobył pierwszą nagrodę trzynaście razy. Jednak wydarzeniem, które określiło jego życie, i jedynym, o którym wspomina jego epitafium, była bitwa pod Maratonem w 490 roku p.n.e., w której walczył w szeregach ateńskich i w której zginął jego brat Kynegejros. Bardzo prawdopodobnie walczył też dziesięć lat później pod Salaminą: jego opis bitwy morskiej w Persach brzmi jak relacja z pokładu.

Co najmniej dwukrotnie podróżował na Sycylię na zaproszenie tyrana Syrakuz Hierona i napisał sztukę na założenie miasta Etna. W Atenach oskarżono go kiedyś o ujawnienie na scenie tajemnic misteriów eleuzyjskich, ale został uniewinniony; podobno nie zdawał sobie sprawy, że były tajne.

Zmarł w Geli na Sycylii w 456 roku p.n.e. Późniejsza legenda mówi, że orzeł zrzucił mu na łysą głowę żółwia, biorąc ją za skałę. Ateńczycy uczcili go wyjątkową uchwałą: jego sztuki mogły być po jego śmierci ponownie wystawiane na festiwalach i rywalizować z utworami żyjących poetów. Jego synowie Euforion i Euajon również pisali tragedie.

Arystoteles przypisuje Ajschylosowi wprowadzenie drugiego aktora, co umożliwiło dialog, a więc i dramat; ograniczył on też rolę chóru i stosował kostiumy, maski oraz maszynerię sceniczną dla widowiskowych efektów. Jego język jest podniosły i gęsty, pełen złożonych przymiotników i śmiałych obrazów, a jego sztuki stawiają przede wszystkim jedno pytanie: jak działa boska sprawiedliwość na przestrzeni pokoleń?

Πέρσαι (Persowie, 472 p.n.e.) ukazują klęskę pod Salaminą z perskiej perspektywy, poprzez rozpacz matki Kserksesa i ducha Dariusza; za wystawienie zapłacił Perykles. Επτά επί Θήβας (Siedmiu przeciw Tebom, 467) kończy się tym, że synowie Edypa, Eteokles i Polinejkes, zabijają się nawzajem u bram miasta. Ικέτιδες (Błagalnice) opowiadają o pięćdziesięciu córkach Danaosa uciekających przed przymusowym małżeństwem.

Jego arcydziełem jest Ορέστεια (Oresteja, 458 p.n.e.): w Αγαμέμνων (Agamemnon) Klitajmestra morduje męża po jego powrocie spod Troi; w Χοηφόροι (Ofiarnice) ich syn Orestes mści się za ojca, zabijając ją; w Ευμενίδες (Eumenidy) Erynie ścigają Orestesa aż do Aten, gdzie Atena ustanawia pierwszy sąd, a krąg krwi zostaje zastąpiony prawem. Προμηθεύς Δεσμώτης (Prometeusz skowany), o Tytanie przykutym za to, że dał ludziom ogień, przetrwał pod jego imieniem, choć wielu badaczy wątpi dziś, czy to on go napisał.

Oresteja jest wystawiana niemal każdego lata w starożytnym teatrze w Epidauros, a inscenizacja Persów w tym miejscu to dla greckich reżyserów swoisty rytuał przejścia. Jego rodzinne miasto, dziś Elefsina, organizuje co roku na jego cześć festiwal Αισχύλεια (Ajschylejskie) i świętowało go, gdy w 2023 roku było Europejską Stolicą Kultury. Grecy wciąż mówią πάθει μάθος, „nauka przez cierpienie”, to zwrot z Agamemnona, a okrzyk z Persów, ὦ παῖδες Ἑλλήνων ἴτε, cytuje się podczas narodowych rocznic. Dla uczących się języka teksty do czytania na tej stronie opowiadają po nowogrecku historie Prometeusza, Orestesa, Klitajmestry, Erynii oraz braci Eteoklesa i Polinejkesa; przeczytaj je, a potem poszukaj oryginalnych wersów.

• Jego epitafium, podobno napisane przez niego samego, wspomina jedynie, że gaj Maratonu i długowłosy Pers znają jego męstwo; ani słowa o jego sztukach.
• Persowie (472 p.n.e.) to najstarsza zachowana sztuka teatru światowego i jedyna zachowana tragedia grecka o wydarzeniu historycznym, a nie o micie.
• Po jego śmierci Ateńczycy pozwolili na ponowne wystawianie jego sztuk w konkursach – zaszczytu tego nie dostąpił żaden inny poeta jego pokolenia.
• Podobno napisał od osiemdziesięciu do dziewięćdziesięciu sztuk; zachowało się siedem, a tytuły większości pozostałych znamy tylko ze spisów i cytatów.