Manolis Kalomiris

Kalomiris urodził się w Smyrnie (dziś İzmir) w 1883 roku, w zamożnej społeczności greckiej Azji Mniejszej. Studiował muzykę w Atenach i Konstantynopolu, a od 1901 roku w Konserwatorium Wiedeńskim, gdzie uczył się gry na fortepianie i kompozycji i przyswoił muzykę Wagnera, Liszta i rosyjskich kompozytorów narodowych. W 1906 roku wyjechał uczyć gry na fortepianie do Charkowa, w Imperium Rosyjskim, gdzie z bliska zobaczył, jak rosyjscy kompozytorzy zbudowali styl narodowy na pieśni ludowej.

W czerwcu 1908 roku przedstawił w Atenach koncert własnych utworów, któremu towarzyszył drukowany program, będący w istocie manifestem: greccy kompozytorzy, przekonywał, powinni czerpać natchnienie z greckiej pieśni ludowej i z demotycznej poezji swoich czasów, tak jak zrobili to Rosjanie, Czesi i Norwegowie. W 1910 roku osiadł w Atenach i uczył w Konserwatorium Ateńskim.

Resztę długiej kariery poświęcił w równym stopniu instytucjom, co kompozycji. W 1919 roku założył Konserwatorium Helleńskie (Ελληνικό Ωδείο), a w 1926 roku Konserwatorium Narodowe (Εθνικό Ωδείο), które wciąż nosi nadaną przez niego nazwę i wykształciło pokolenia greckich muzyków. Pisał książki o harmonii i teorii, wygłaszał wykłady i toczył w prasie niekończące się boje o muzykę grecką i o język demotyczny. W 1945 roku został wybrany członkiem Akademii Ateńskiej (Ακαδημία Αθηνών). Komponował do końca i zmarł w Atenach w kwietniu 1962 roku.

Program Kalomirisa łatwo było sformułować, a trudno zrealizować: grecka muzyka artystyczna, która korzysta z form tradycji europejskiej, opery, symfonii, poematu symfonicznego, ale jest zakorzeniona w greckich melodiach, rytmach i słowach. Czerpał z pieśni ludowych, ech bizantyjskich i poezji pokolenia demotycznego, przede wszystkim Kostisa Palamasa, którego wiele wierszy umuzycznił.

Jego opera Ο Πρωτομάστορας (Budowniczy), wystawiona po raz pierwszy w Atenach w 1916 roku, ma libretto oparte na tragedii Nikosa Kazantzakisa, która z kolei wywodzi się ze słynnej ballady ludowej o moście w Arcie: most ustoi tylko wtedy, gdy budowniczy zamuruje w jego fundamentach własną żonę. Była to pierwsza wielka opera grecka na grecki temat ludowy. Potem przyszły Το δαχτυλίδι της μάνας (Pierścień matki, 1917), a znacznie później Ανατολή (Anatoli) i Τα ξωτικά νερά (Zaczarowane wody). Jego ostatnia opera, Κωνσταντίνος Παλαιολόγος, znów według Kazantzakisa, opowiada o ostatnim cesarzu Bizancjum.

Spośród jego utworów orkiestrowych najbardziej znane są Συμφωνία της Λεβεντιάς (Symfonia levendii, 1918–1920), której tytuł pochodzi od nieprzetłumaczalnego słowa oznaczającego zawadiacką, rycerską męskość, oraz późna Παλαμική Συμφωνία (Symfonia Palamasa, 1956). Jego styl jest późnoromantyczny, bogato zinstrumentowany, często bliższy Wagnerowi i Rimskiemu-Korsakowowi niż wsi, i późniejsi greccy kompozytorzy mieli go krytykować; ale to on otworzył drogę.

Najbardziej widocznym dziedzictwem Kalomirisa jest dziedzictwo instytucjonalne: Konserwatorium Narodowe (Εθνικό Ωδείο), z filiami w całej Grecji, wciąż nosi nadaną przez niego nazwę, a tysiące greckich dzieci pobierają tam lekcje muzyki. Każda grecka historia muzyki zaczyna swój nowożytny rozdział od niego i od założonej przez niego «Εθνική Σχολή» (Szkoły Narodowej), a po nim od Lavrangasa, Riadisa, Petridisa i innych. Jego opery są od czasu do czasu wznawiane przez Grecką Operę Narodową, dostępne są też nagrania jego symfonii i pieśni. Jego imię noszą ulice w Atenach i innych miastach. Uczący się może zacząć od pieśni do wierszy Palamasa albo od historii mostu w Arcie, którą zna każde greckie dziecko.

• Zanim wrócił do Grecji, uczył gry na fortepianie w Charkowie, na terenie dzisiejszej Ukrainy.
• Program jego ateńskiego koncertu z 1908 roku uważa się za manifest założycielski greckiej Szkoły Narodowej w muzyce.
• Jego opera Budowniczy opiera się na sztuce Kazantzakisa, który z kolei czerpał z ballady ludowej o moście w Arcie.
• Założył dwa konserwatoria w Atenach, w 1919 i w 1926 roku.