Alexandros Papadiamantis

Alexandros Papadiamantis (ook gespeld als Papadiamandis) werd op 4 maart 1851 geboren op Skiathos, een klein eiland in de Sporaden, als zoon van een priester. Het gezin was arm en zijn schoolopleiding verliep traag en met onderbrekingen: hij studeerde op Skiathos en Skopelos, daarna aan het gymnasium van Chalkida, in Piraeus en ten slotte aan de Varvakeio-school in Athene. In 1872 verbleef hij met een vriend enkele maanden op de berg Athos, een ervaring die zijn diepe verbondenheid met de orthodoxe eredienst vormde. Hij schreef zich in aan de Faculteit der Wijsbegeerte van de Universiteit van Athene, maar maakte zijn studie nooit af.

Vanaf de jaren 1880 verdiende hij in Athene een schamel bestaan als vertaler en schrijver voor kranten en tijdschriften zoals Εφημερίς en Ακρόπολις, waarvoor hij Engelse en Franse fictie vertaalde, waaronder Misdaad en straf van Dostojevski in 1889. Hij trouwde nooit, woonde in gehuurde kamers, ging armoedig gekleed en zong in de kleine kapel van Agios Elisaios in de Plaka, samen met zijn neef, de schrijver Alexandros Moraitidis. Zijn verlegenheid en vroomheid leverden hem de bijnaam ο κοσμοκαλόγερος op, de monnik die in de wereld leeft.

In 1908 keerde hij voorgoed terug naar Skiathos, uitgeput door drank en armoede. Hij stierf daar op 3 januari 1911 aan longontsteking, in hetzelfde huis waar hij geboren was.

Papadiamantis begon met historische romans die als feuilleton verschenen: Η Μετανάστις (De emigrante, 1879), Οι Έμποροι των Εθνών (De kooplieden der naties, 1882) en Η Γυφτοπούλα (Het zigeunermeisje, 1884). Zijn ware vorm was echter het korte verhaal. Vanaf Το Χριστόψωμο (Het kerstbrood, 1887) schreef hij er zo'n 170, de meeste op Skiathos gesitueerd: vissers, weduwen, herders, oude vrouwen die elke kapel en elk kruid kennen, kinderen met Pasen, schepen die vergaan in winterstormen.

Het meesterwerk is Η Φόνισσα (De moordenares, 1903). De oude Frangojannou concludeert, na een leven lang mannen te hebben gediend, dat meisjesbaby's arme gezinnen niets dan ellende brengen en begint ze te doden, overtuigd dat ze goed doet; het verhaal eindigt met haar, klemgezet tussen goddelijke en menselijke gerechtigheid, op een rots in zee. Όνειρο στο κύμα (Droom op de golf, 1900) is de herinnering van een jonge herder aan een meisje dat in het maanlicht baadt; Το Μοιρολόγι της Φώκιας (De klaagzang van de zeehond, 1908) gaat over een verdronken kind dat door een zeehond wordt beweend.

Zijn taal is helemaal van hemzelf: een soepel, muzikaal katharevousa voor de vertelling, demotisch en het dialect van Skiathos voor de dialogen, met daaronder de ritmes van Byzantijnse hymnen. Natuur, armoede en geloof zijn nooit decor; ze zijn de hele wereld van het verhaal.

Η Φόνισσα wordt gelezen op Griekse lycea en is meerdere keren verfilmd, het laatst in 2023. Elke kerst en Pasen drukken kranten en websites zijn feestelijke verhalen opnieuw af, en het voorlezen van Το Χριστόψωμο of Στο Χριστό στο Κάστρο is voor sommigen een familietraditie. Op Skiathos kun je het Papadiamantis-huis bezoeken, het kleine huis met twee verdiepingen waar hij geboren werd en stierf, nu een museum, en het vliegveld van het eiland is naar hem vernoemd. De Griekse staat riep 2011, een eeuw na zijn dood, uit tot Papadiamantis-jaar. In de meeste Griekse steden zijn straten die Παπαδιαμάντη heten, en zijn uitdrukking ο κοσμοκαλόγερος wordt nog altijd gebruikt voor een vroom mens die eenvoudig in de wereld leeft.

• De enige bekende foto van hem werd in 1906 genomen door de schrijver Pavlos Nirvanas op het Dexameni-plein in Athene; naar verluidt stemde Papadiamantis er slechts met tegenzin mee in.
• Hij vertaalde Misdaad en straf van Dostojevski in 1889 voor een krant in het Grieks, uit een Franse versie, om zijn huur te kunnen betalen.
• Zijn neef Alexandros Moraitidis was eveneens een bekende schrijver en kerkzanger; de twee werden 'de twee Alexanders van Skiathos' genoemd.
• Over Athene zelf schreef hij bijna niets; vrijwel al zijn verhalen keren terug naar de kapellen, stranden en olijfgaarden van Skiathos.