Vicenco Kornaros

Pothuajse gjithçka që dimë me siguri vjen nga vargjet e fundit të poemës, ku poeti e përmend veten: Vicenco, nga familja Kornaros, i lindur në Sitia, i martuar në Kastro, kryeqyteti venedikas i Kretës që sot është Iraklio. Studiuesit sot pranojnë përgjithësisht se ai ishte Vincenzo Cornaro, i lindur në vitin 1553 në Trapezonda, një pronë pranë Sitias, në një familje me origjinë venedikase që jetonte në ishull prej brezash dhe e kishte greqishten gjuhë amtare.

Rreth vitit 1590 u zhvendos në Kandia, ku u martua me Marieta Zenon, mbajti detyra publike gjatë viteve të murtajës në dekadën e 1590-ës dhe ishte anëtar i Accademia degli Stravaganti, një shoqëri letrare e themeluar nga vëllai i tij Andrea. Kjo ishte bota e Rilindjes kretase: Kreta ishte venedikase që nga viti 1211, dhe shtresa e saj e arsimuar lexonte Ariostin dhe Tason ndërsa dëgjonte këngë popullore greke nëpër rrugë. Vdiq në Kandia në vitin 1613 ose 1614, gjysmë shekulli përpara se osmanët ta merrnin qytetin pas një rrethimi njëzet e një vjeçar.

Disa studiues kanë dyshuar për këtë identifikim, pasi emri ishte i zakonshëm mes fisnikërisë së ishullit, dhe pyetja nëse ai shkroi edhe dramën fetare Η Θυσία του Αβραάμ (Flijimi i Abrahamit) mbetet ende e hapur. Ajo që nuk vihet në dyshim është se një poet i vetëm krijoi, në dhjetëvjeçarin e parë të shekullit të shtatëmbëdhjetë, poemën e gjatë më të bukur në greqisht midis Homerit dhe kohëve moderne.

Ερωτόκριτος (Erotokriti) është një romancë në pesë pjesë dhe rreth 10 000 vargje me rimë pesëmbëdhjetërrokëshe, metri i këngës popullore greke, e shkruar në dialektin kretas. Erotokriti, biri i këshilltarit të mbretit, dashuron Aretusën, bijën e Herakliut, mbretit të Athinës. I këndon serenata fshehurazi natën; mbreti organizon një turne ku ai mund kalorësit e botës greke; kur guxon t'i kërkojë dorën, mbreti e internon. Aretusa refuzon çdo pretendent tjetër dhe hidhet në një burg nëntokësor. Pastaj pushtojnë vllehët, dhe një i huaj me lëkurë të errët, Erotokriti i maskuar me një ilaç magjik, e shpëton Athinën në dyluftim. Ai e vë në provë besnikërinë e Aretusës, zbulon kush është, dhe poema mbyllet me dasmën e tyre.

Subjekti është huazuar nga një romancë mesjetare franceze, Paris et Vienne, ndoshta përmes një versioni italian, por Kornarosi e rindërtoi tërësisht: mjedisi është një Athinë e lashtë imagjinare, personazhet mendojnë dhe flasin si fshatarë kretas, dhe qendra morale është qëndrueshmëria e të dashuruarve përballë rrotës së fatit. Pasazhe të gjata janë monologë dashurie dhe dhimbjeje që qëndrojnë më vete si këngë.

Gjuha është e pasur dhe muzikore, plot fjalë të urta dhe figura nga natyra, dhe është arsyeja pse poema mbijetoi: u shtyp në Venecia në vitin 1713, por kretasit e kishin mësuar përmendësh shumë kohë më parë.

Erotokriti këndohet në Kretë edhe sot, me melodinë e ngadaltë dhe dredha-dredha të lirës kretase, dhe dyvargëshat e tij përdoren si μαντινάδες në dasma dhe festa. Dëgjoni regjistrimin e vitit 1976 të vargjeve hyrëse nga Nikos Ksiluris, ose versionin më të ashpër të Psarantonisit, dhe do ta kuptoni pse. Fragmente, zakonisht lamtumira e Aretusës ose turneu, gjenden në antologjinë e letërsisë së liceut grek, dhe Seferisi i kushtoi poemës një ese. Në Sitia një festival veror, Κορνάρεια, mban emrin e tij, dhe në Iraklio sheshi i quajtur Πλατεία Κορνάρου ka një skulpturë moderne të Erotokritit dhe Aretusës. Vargu i parë, Του Κύκλου τα γυρίσματα, është po aq i njohur për grekët sa vargu i parë i një himni kombëtar.

• Poema u shkrua rreth viteve 1600–1610, por u shtyp për herë të parë në Venecia vetëm në vitin 1713; për një shekull qarkulloi në dorëshkrim dhe gojarisht.
• Kornarosi e përmend veten në epilogun e poemës; ky është pothuajse i vetmi dokument biografik që kemi për të.
• Historia zhvillohet në Athinën e lashtë, megjithatë heronjtë luftojnë në një turne, sporti mesjetar i kalorësve, dhe armiqtë e mbretit janë vllehët.
• Familja e Kornarosit fliste greqisht, ndonëse ishte me origjinë fisnike venedikase; Cornaro-t ishin një nga familjet më të vjetra të Venecias.