Jeta
Lindi më 1797 me emrin Joanis Triandafilu në Avoriti, një fshatçe në malet e Doridës në Greqinë qendrore, në një familje të varfër; i ati u vra në një përleshje me çeta të parregullta shqiptare kur ai ishte foshnjë, dhe familja iku në Livadhja. I gjatë për moshën e tij, mori nofkën Makrijanis, «Jani i gjatë», dhe emri i mbeti. Punoi si shërbëtor e më pas si tregtar i vogël në Artë, hyri në shoqërinë e fshehtë Filiki Eteria më 1820 dhe rrëmbeu armët më 1821. Luftoi në Rumeli dhe në Peloponez, dhe në qershor 1825 mbajti mullinjtë e Lernës pranë Nafplios kundër ushtrisë egjiptiane të Ibrahim Pashës. U plagos rëndë duke mbrojtur Akropolin e Athinës më 1826–27 dhe e mbarti dhimbjen gjithë jetën.
Në shtetin e ri u bë gjeneral, u vendos në Athinë poshtë Akropolit, në lagjen që sot mban emrin e tij, dhe u bë kundërshtar i hapur fillimisht i Kapodistrias e më pas i regjencës bavareze dhe i pushtetit absolut të mbretit Oton. Natën e 3 shtatorit 1843 udhëhoqi trupat dhe turmën e mbledhur para pallatit dhe siguroi premtimin për një kushtetutë; sheshi u riemërua Sintagma, «Kushtetuta», në kujtim të asaj nate.
Pavarësia e tij i krijoi armiq. Më 1852 u arrestua, i akuzuar për komplot kundër mbretit, dhe më 1853 u dënua me vdekje; dënimi iu zbut dhe u lirua më 1854, me shëndet të rrënuar. Vdiq në Athinë më 27 prill 1864.
Veprat
Makrijanisi nuk dinte të shkruante kur mbaroi lufta. Më 1829, në Argos, mësoi vetë shkronjat që të mund të shkruante atë që kishte parë, dhe midis 1829 dhe 1850 i mbushi fletoret e tij me Απομνημονεύματα (Kujtimet). Shkruante si fliste, në demotiken e një fshatari rumeliot, pa pikësim dhe me fjalët të ngjitura njëra me tjetrën, dhe e fshehu dorëshkrimin; ai u deshifrua dhe u botua vetëm më 1907 nga Janis Vlahojanis. Libri e rrëfen luftën nga brenda, betejë pas beteje, e pastaj zhgënjimet e paqes: fuqi të huaja, oficerë bavarezë, politikanë dhe kapedanë që e vinin interesin e tyre mbi kauzën e përbashkët. Qendra e tij morale është fjalia që grekët e citojnë ende, se jemi «te “ne”-ja dhe jo te “unë”-ja», dhe faqja e tij më e famshme është urdhri që u dha ushtarëve që po bëheshin gati të shisnin dy statuja antike te evropianët: «për këto luftuam».
Një dorëshkrim i dytë, Οράματα και θάματα (Vegime dhe mrekulli, 1851–52), ditar i vegimeve të tij fetare i shkruar në burg dhe në sëmundje, u botua vetëm më 1983. Makrijanisi ishte gjithashtu, në mënyrën e vet, një mbrojtës i artit: midis 1836 dhe 1839 ai e ngarkoi piktorin popullor Panajotis Zografos dhe bijtë e tij të pikturonin, nën drejtimin e tij, një seri tablosh të betejave të luftës, si dëshmi për mbretin dhe ambasadorët e Fuqive të Mëdha; kopje ruhen në Bibliotekën Gennadius në Athinë dhe në Koleksionin Mbretëror në Uindsor, dhe ato janë binjaku pamor i Kujtimeve.
Trashëgimia në Greqinë e sotme
Makrijanisi u bë klasik më 1943, kur Jorgos Seferisi, në një leksion para ushtarëve grekë në Aleksandri me titull Ένας Έλληνας – ο Μακρυγιάννης (Një grek: Makrijanisi), e paraqiti gjeneralin e pashkollë si mjeshtrin e të gjithë prozatorëve grekë, dhe Elitisi, Theotokasi dhe gjithë brezi i viteve '30 e morën si model të një demotikeje të gjallë. Fragmente nga Kujtimet, mbi të gjitha pjesa e statujave dhe «είμαστε εις το “εμείς”», lexohen në çdo lice, dhe fraza citohet sa herë që grekët debatojnë për egoizmin dhe të mirën e përbashkët. Në Athinë lagjja Makrijani pranë Muzeut të Akropolit dhe rruga e gjatë 3ης Σεπτεμβρίου mbajnë emrin e njeriut dhe të natës së tij; vetë sheshi Sintagma përkujton kushtetutën e tij. Pikturat e Zografosit mund të shihen në Bibliotekën Gennadius në Athinë.
A e dinit?
- Mësoi të shkruante në moshën 32 vjeç, në Argos më 1829, vetëm për të regjistruar kujtimet e tij nga lufta.
- Dorëshkrimi i Kujtimeve, i shkruar pa pikësim dhe pa hapësira midis fjalëve, mbeti i palexuar derisa Janis Vlahojanisi e deshifroi dhe e botoi më 1907, 43 vjet pas vdekjes së autorit.
- Sheshi Sintagma në Athinë dhe rruga 3ης Σεπτεμβρίου e marrin emrin nga kushtetuta që ai fitoi natën e 3 shtatorit 1843.
- U dënua me vdekje më 1853 nga shteti që kishte ndihmuar të krijohej; dënimi iu zbut dhe u lirua vitin pasues.
Veprat kryesore
| Titulli greqisht | Titulli | Viti |
|---|---|---|
| Η μάχη στους Μύλους της Λέρνας | Mbrojtja e mullinjve të Lernës kundër Ibrahim Pashës | 1825 |
| Η πολιορκία της Ακρόπολης | Mbrojtja e Akropolit të Athinës | 1826–1827 |
| Απομνημονεύματα | Kujtimet (shkruar 1829–1850, botuar 1907) | 1829–1850 |
| Οι πίνακες του Παναγιώτη Ζωγράφου | Tablotë e betejave të porositura te Panajotis Zografos | 1836–1839 |
| Η επανάσταση της 3ης Σεπτεμβρίου | Kryengritja e 3 shtatorit 1843 për një kushtetutë | 1843 |
| Οράματα και θάματα | Vegime dhe mrekulli (botuar 1983) | 1851–1852 |
Nga vepra
Imazhe në domen publik nga Wikimedia Commons.
Një varg për t’u mbajtur mend
Αυτά, και δέκα χιλιάδες τάλαρα να σας δώσουνε, να μην το καταδεχτείτε να βγουν από την πατρίδα μας. Γι' αυτά πολεμήσαμε.
Afta, kai deka chiliades talara na sas dosoune, na min to katadechteite na vgoun apo tin patrida mas. Gi' afta polemisame.
Edhe sikur t'ju japin dhjetë mijë talerë për to, mos lejoni që të dalin nga atdheu ynë. Për këto luftuam.
Nga origjinali
Teksti siç e shkroi Joanis Makrijanis, në domen publik, me përkthimin tonë përbri.
«Απομνημονεύματα»Kujtime
Një shënim në anë të Kujtimeve, me drejtshkrimin e pashkolluar të vetë Makrijanit: pas plaçkitjes së Porosit më 1831 ai u blen ushtarëve dy statuja antike që po bëheshin gati t'i shisnin jashtë vendit, dhe më vonë ia ofron mbretit Oton. Citimi i faqes është ajo që u tha ushtarëve.
Απομνημονεύματα, Book Γ΄, chapter 1, the author's own note (written 1829–1850, published 1907) · Tekst në domen publik, burimi: el.wikisource.org
